Sajiv srushtima vividhta, std -6 science, new syllabus

ધોરણ-6 | વિજ્ઞાન (નવો અભ્યાસક્રમ - વિજ્ઞાન કુતૂહલ)

🌿 પ્રકરણ ૨: સજીવ સૃષ્ટિમાં વિવિધતા

📌 પ્રકરણ ની વિગતવાર સમજૂતી

૧. જૈવવિવિધતા (Biodiversity) અને પરસ્પર નિર્ભરતા

કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશમાં જોવા મળતી વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ તે પ્રદેશની જૈવવિવિધતા કહેવાય છે. પ્રકૃતિમાં દરેક સજીવનો અવાજ અને લક્ષણો અનન્ય હોય છે. સજીવો એકબીજા પર નિર્ભર છે; જેમ કે વૃક્ષો પ્રાણીઓને આશ્રય આપે છે અને પ્રાણીઓ બીજનો ફેલાવો કરે છે. પાઠની શરૂઆતમાં આપેલ સુભાષિત મુજબ, વૃક્ષો પોતે તડકામાં ઊભા રહી બીજાને છાંયડો અને ફળ આપે છે, તેમ સજ્જનો પણ પરમાાર્થ માટે જીવે છે.

૨. વનસ્પતિઓનું જૂથબંધી (વર્ગીકરણ)

ઊંચાઈ અને પ્રકાંડના લક્ષણોના આધારે વનસ્પતિને મુખ્ય ત્રણ જૂથમાં વહેંચવામાં આવે છે:

• છોડ (Herbs): ઊંચાઈમાં ખૂબ નીચા, લીલું, પાતળું અને કૂમળું પ્રકાંડ ધરાવે છે (ઉદા. ટામેટી, તુલસી, ઘઉં, બાજરી, બારમાસી).
• ક્ષુપ (Shrubs): મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવતી વનસ્પતિ, જેની ડાળીઓ જમીનની ખૂબ નજીકથી નીકળે છે અને પ્રકાંડ સખત હોય છે (ઉદા. ગુલાબ, જાસૂદ, કરણ).
• વૃક્ષ (Trees): ખૂબ ઊંચા, સખત, જાડું અને કથ્થાઈ રંગનું મજબૂત કાષ્ઠીય થડ ધરાવે છે (ઉદા. આંબો, લીમડો, વડ).

નબળા પ્રકાંડ વાળી વનસ્પતિ જે ઉપર ચઢવા આધાર લે તેને વેલા (Climbers) (ઉદા. વાલ, વટાણા) અને જમીન પર ફેલાતી વનસ્પતિને ભૂપ્રસારી (Creepers) કહે છે.

૩. પર્ણ શિરાવિન્યાસ (Venation) અને મૂળના પ્રકારો

• જાળીદાર શિરાવિન્યાસ અને સોટીમૂળ: પર્ણ પર શિરાઓ જાળી જેવી રચના બનાવે છે (ઉદા. જાસૂદ, લીમડો). આવી વનસ્પતિમાં એક મુખ્ય જાડું મૂળ એટલે કે સોટીમૂળ જોવા મળે છે.
• સમાંતર શિરાવિન્યાસ અને તંતુમય મૂળ: પર્ણમાં શિરાઓ એકબીજાને સમાંતર હોય છે (ઉદા. કેળ, ઘાસ). આવી વનસ્પતિમાં પ્રકાંડના પાયામાંથી ઉદ્ભવતા પાતળા મૂળનો સમૂહ એટલે કે તંતુમય મૂળ જોવા મળે છે.

૪. એકદળી અને દ્વિદળી વનસ્પતિ

• એકદળી વનસ્પતિ (Monocot): બીજમાં એક જ પાતળું બીજપત્ર હોય, જેના બે સરખા ભાગ થતા નથી (ઉદા. મકાઈ, ઘઉં, બાજરી).
• દ્વિદળી વનસ્પતિ (Dicot): બીજમાં બે બીજપત્રો આવેલા હોય, જેના બે સરખા ભાગ થાય છે (ઉદા. ચણા, રાજમા, મગ).

૫. નિવાસસ્થાન (Habitat) અને અનુકૂલન (Adaptation)

સજીવો જે સ્થળે રહે છે તેને તેનું નિવાસસ્થાન કહે છે અને ત્યાં ટકી રહેવા માટેના વિશિષ્ટ લક્ષણોને અનુકૂલન કહે છે.

• રણનું ઊંટ: ગરમ રણમાં ચાલવા લાંબા પગ, પહોળી ખરી, ઓછો મૂત્રત્યાગ અને ખૂંધમાં ચરબીનો સંગ્રહ. ઠંડા રણ (લદ્દાખ) ના ઊંટ ટૂંકા પગ અને બે ખૂંધ ધરાવે છે.
• રણની વનસ્પતિ (થોર): માંસલ, લીલું પ્રકાંડ જે પાણીનો સંગ્રહ કરે અને પર્ણોનું કાંટામાં રૂપાંતર.
• પર્વતો પરના વૃક્ષો (દેવદાર): શંકુ આકાર અને ઢોળાવવાળી શાખાઓ જેથી બરફ સરકી જાય.
• જલીય સજીવો (માછલી): પાણીમાં તરવા માટે ધારારેખીય શરીર અને મીનપક્ષો.

૬. જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ

ભારત સરકારે જૈવવિવિધતા બચાવવા 'પ્રોજેક્ટ ટાઈગર' (1973) અને 'ચિત્તા પુનર્વસન પ્રોજેક્ટ' (2022) શરૂ કર્યા છે. સ્થાનિક સમુદાય દ્વારા સુરક્ષિત જંગલ વિસ્તારોને પવિત્ર ઉપવનો કહે છે.

🎯 વિભાગ A: વૈકલ્પિક પ્રશ્નો (MCQs)

૧. માછલીને પાણીમાં સરળતાથી ગતિ કરવા માટે શરીરનો કયો આકાર મદદરૂપ થાય છે?
(A) ગોળાકાર (B) ધારારેખીય (C) ચોરસ (D) ત્રિકોણાકાર
ઉત્તર: (B) ધારારેખીય

૨. નીચેનામાંથી કઈ વનસ્પતિ ક્ષુપ પ્રકારની છે?
(A) તુલસી (B) આંબો (C) જાસૂદ (D) મકાઈ
ઉત્તર: (C) જાસૂદ

૩. કઈ વનસ્પતિના બીજમાં બે બીજપત્રો (દ્વિદળી) આવેલા હોય છે?
(A) ઘઉં (B) રાજમા (C) બાજરી (D) મકાઈ
ઉત્તર: (B) રાજમા

૪. જે સજીવો જમીન અને પાણી બંનેમાં રહી શકે છે તેને શું કહેવાય?
(A) ભૂનિવાસી (B) જળચર (C) ઉભયજીવી (D) ખેચર
ઉત્તર: (C) ઉભયજીવી

૫. પર્ણની મધ્ય શિરાની બંને બાજુએ જોવા મળતી જાળીદાર તરાહને શું કહે છે?
(A) સમાંતર શિરાવિન્યાસ (B) જાળીદાર શિરાવિન્યાસ (C) સોટીમૂળ (D) તંતુમય મૂળ
ઉત્તર: (B) જાળીદાર શિરાવિન્યાસ

૬. ભારતમાં 'પ્રોજેક્ટ ટાઈગર' કયા વર્ષમાં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો?
(A) 1947 (B) 1973 (C) 2022 (D) 1985
ઉત્તર: (B) 1973

૭. ભારતના 'પક્ષીપુરુષ' (Birdman of India) તરીકે કોણ જાણીતું છે?
(A) જાનકી અમ્માલ (B) જગદીશચંદ્ર બોઝ (C) સાલીમ અલી (D) સી.વી. રામન
ઉત્તર: (C) સાલીમ અલી

૮. નીચેનામાંથી કઈ વનસ્પતિ તંતુમય મૂળતંત્ર અને સમાંતર શિરાવિન્યાસ ધરાવે છે?
(A) આંબો (B) ચણા (C) ઘાસ (D) સરસવ
ઉત્તર: (C) ઘાસ

૯. લદ્દાખના ઠંડા રણમાં જોવા મળતા ઊંટને કેટલી ખૂંધ હોય છે?
(A) એક (B) બે (C) ત્રણ (D) એકપણ નહીં
ઉત્તર: (B) બે

૧૦. નબળા પ્રકાંડવાળી વનસ્પતિ જે ઊંચે ચઢવા માટે આધારનો ઉપયોગ કરે છે તેને શું કહે છે?
(A) છોડ (B) ક્ષુપ (C) વેલા (D) ભૂપ્રસારી
ઉત્તર: (C) વેલા

✏️ વિભાગ B: ખાલી જગ્યા પૂરો

૧. વનસ્પતિ કે પ્રાણીઓમાં રહેલી ખાસ લક્ષણોની હાજરી જે તેમને નિવાસસ્થાનમાં જીવવામાં મદદરૂપ થાય છે તેને અનુકૂલન કહે છે.

૨. વનસ્પતિને તેની ઊંચાઈ અને પ્રકાંડના આધારે છોડ, ક્ષુપ અને વૃક્ષ માં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.

૩. જાનકી અમ્માલ એક પ્રખ્યાત ભારતીય વનસ્પતિશાસ્ત્રી હતા જેમણે 'સેવ સાયલન્ટ વેલી' આંદોલનમાં ભાગ લીધો હતો.

૪. સરસવનો છોડ સોટીમૂળ પ્રકારનું મૂળતંત્ર ધરાવે છે.

૫. ઘઉં અને મકાઈ એ એકદળી વનસ્પતિના ઉદાહરણો છે.

૬. વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જ્યાં રહે છે તે સ્થળને તેમનું નિવાસસ્થાન કહેવામાં આવે છે.

૭. હિમવર્ષાવાળા પર્વતીય વિસ્તારોના વૃક્ષો સામાન્ય રીતે શંકુ આકારના હોય છે.

૮. બતકના પગમાં ત્વચાથી જોડાયેલા પહોળા પંજા તેને પાણીમાં તરવામાં મદદ કરે છે.

૯. સ્થાનિક સમુદાય દ્વારા પરંપરાગત રીતે સંરક્ષિત કરાયેલા જંગલ વિસ્તારોને પવિત્ર ઉપવનો કહે છે.

૧૦. ઘોરાડ પક્ષીની વસ્તી બચાવવા માટે ગુજરાત અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાં સંરક્ષિત વિસ્તારો જાહેર કરાયા છે.

❌/✔️ વિભાગ C: ખરાં-ખોટાં જણાવો

૧. કેળના પર્ણમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે. -> ખોટું

૨. રાજમાના બીજના બે સરખા ભાગ થતા હોવાથી તે દ્વિદળી બીજ છે. -> ખરું

૩. છોડનું પ્રકાંડ સખત, જાડું અને કથ્થાઈ રંગનું હોય છે. -> ખોટું

૪. માછલીનું ધારારેખીય શરીર તેને પાણીમાં સરળતાથી તરવામાં મદદ કરે છે. -> ખરું

૫. રણમાં ઉગતા થોરનું પ્રકાંડ માંસલ હોય છે અને તે પાણીનો સંગ્રહ કરે છે. -> ખરું

૬. ચિત્તાઓની વસ્તી પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે ૨૦૨૨માં 'ચિત્તા પુનર્વસન પ્રોજેક્ટ' શરૂ કરાયો. -> ખરું

૭. દેડકો અને કાચબો માત્ર પાણીમાં જ શ્વસન કરી શકે તેવા જળચર પ્રાણીઓ છે. -> ખોટું

૮. સમાંતર શિરાવિન્યાસ ધરાવતી વનસ્પતિમાં હંમેશા સોટીમૂળ જોવા મળે છે. -> ખોટું

૯. સાલીમ અલીને તેમના યોગદાન બદલ પદ્મ વિભૂષણથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. -> ખરું

૧૦. નિવાસસ્થાનને નુકસાન થવાથી જે-તે પ્રદેશની જૈવવિવિધતાનો નાશ થાય છે. -> ખરું

⚖️ વિભાગ D: તફાવત આપો

(૧) છોડ અને ક્ષુપ

લક્ષણ	છોડ	ક્ષુપ
ઊંચાઈ	ઊંચાઈમાં ખૂબ જ નીચા હોય છે.	મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવે છે.
પ્રકાંડ	પ્રકાંડ લીલું, પાતળું અને કૂમળું હોય છે.	પ્રકાંડ કથ્્થાઈ રંગનું અને સખત પરંતુ પાતળું હોય છે.
ઉદાહરણ	ટામેટી, તુલસી, બારમાસી.	ગુલાબ, જાસૂદ, કરણ.

(૨) એકદળી વનસ્પતિ અને દ્વિદળી વનસ્પતિ

લક્ષણ	એકદળી વનસ્પતિ	દ્વિદળી વનસ્પતિ
બીજપત્ર	બીજમાં એક જ બીજપત્ર હોય (બે ભાગ ન થાય).	બીજમાં બે બીજપત્રો હોય (બે સરખા ભાગ થાય).
શિરાવિન્યાસ	પર્ણોમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ હોય છે.	પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ હોય છે.
મૂળતંત્ર	તંતુમય મૂળતંત્ર ધરાવે છે.	સોટીમય મૂળતંત્ર ધરાવે છે.
ઉદાહરણ	મકાઈ, ઘઉં, ઘાસ, બાજરી.	ચણા, મગ, રાજમા, આંબો.

🔬 વિભાગ E: વૈજ્ઞાનિક કારણો

૧. ઊંટને 'રણનું વહાણ' કહેવામાં આવે છે.
ઉત્તર: ઊંટના પગ લાંબા હોય છે જે શરીરને રેતીની ગરમીથી દૂર રાખે છે. તેના પગના તળિયે પહોળી અને નરમ ગાદી જેવી ખરી હોય છે જેથી તે રેતીમાં ખૂંપ્યા વિના સહેલાઈથી ચાલી શકે છે. તે લાંબા સમય સુધી પાણી વિના રહી શકે છે અને ખૂંધમાં ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.

૨. થોર રણપ્રદેશમાં સહેલાઈથી જીવન ટકાવી શકે છે.
ઉત્તર: થોરનું પ્રકાંડ માંસલ અને લીલું હોય છે, જે પાણીનો સંગ્રહ કરે છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે. તેના પર્ણો નાના અથવા કાંટામાં રૂપાંતરિત થયેલા હોવાથી બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણી બહુ ઓછું ગુમાવાય છે.

૩. પર્વતીય પ્રદેશના વૃક્ષો શંકુ આકારના અને ઢળતી શાખાઓ ધરાવે છે.
ઉત્તર: પર્વતીય પ્રદેશોમાં વારંવાર ભારે હિમવર્ષા થાય છે. વૃક્ષોનો શંકુ આકાર અને ઢોળાવવાળી શાખાઓ બરફને પર્ણો પર જમા થવા દેવાને બદલે સહેલાઈથી નીચે સરકી જવા દે છે, જેથી વૃક્ષ સુરક્ષિત રહે છે.

૪. માછલી પાણીની બહાર જીવી શકતી નથી જ્યારે દેડકો જમીન પર રહી શકે છે.
ઉત્તર: માછલી માત્ર પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનને ગ્રહણ કરવા માટે ઝાલર ધરાવે છે. જ્યારે દેડકો એ ઉભયજીવી પ્રાણી હોવાથી તે પાણીની અંદર ત્વચા દ્વારા અને જમીન પર ફેફસાં દ્વારા શ્વસન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

૫. લીમડાના વૃક્ષને ઉખેડવું ઘાસ કે છોડ કરતાં મુશ્કેલ કેમ છે?
ઉત્તર: લીમડો એ 'વૃક્ષ' છે જે લાંબુ, જાડું અને મજબૂત સોટીમૂળ ધરાવે છે, જે જમીનમાં ખૂબ ઊંડે સુધી ખૂંપેલું હોય છે. જ્યારે છોડના તંતુમય મૂળ જમીનની ઉપરની સપાટી પર જ ફેલાયેલા હોય છે.

૬. બતક પાણીમાં સહેલાઈથી તરી શકે છે જ્યારે કબૂતર તરી શકતું નથી.
ઉત્તર: બતકના પગની આંગળીઓ ત્વચા વડે જોડાયેલી હોય છે, જેને પહોળા પંજાવાળા પગ કહે છે, જે પાણીને પાછળ ધકેલવામાં હલેસાં જેવું કામ કરે છે. કબૂતરના પગ આવા હોતા નથી.

૭. લદ્દાખના ઠંડા રણના ઊંટના પગ રાજસ્થાનના ઊંટ કરતાં ટૂંકા હોય છે.
ઉત્તર: લદ્દાખ એ પર્વતીય અને પથરાળ ઠંડો પ્રદેશ છે. ત્યાંના ઊંટના ટૂંકા પગ તેમને પર્વતીય ઢોળાવ અને પથરાળ પ્રદેશોમાં સંતુલન જાળવીને સરળતાથી ચાલવામાં મદદરૂપ થાય છે.

૮. વનસ્પતિના પર્ણ જોયા વગર પણ તેના મૂળનો પ્રકાર જાણી શકાય છે.
ઉત્તર: વૈજ્ઞાનિક નિયમ મુજબ પર્ણના શિરાવિન્યાસ અને મૂળના પ્રકાર વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. જો પર્ણ સમાંતર શિરાવિન્યાસ ધરાવે તો મૂળ તંતુમય જ હોય અને જાળીદાર શિરાવિન્યાસ હોય તો મૂળ સોટીમય જ હોય.

૯. જંગલો કાપવાથી જૈવવિવિધતા જોખમાય છે.
ઉત્તર: જંગલો એ અસંખ્ય વનસ્પતિ અને વન્યજીવોનું કુદરતી નિવાસસ્થાન છે. જંગલો કપાવાથી પ્રાણીઓ પોતાનો આશ્રય અને ખોરાક ગુમાવે છે, જેથી તેમની વસ્તી નાશ પામે છે અને જૈવવિવિધતા જોખમાય છે.

૧૦. પવિત્ર ઉપવનોમાં વૃક્ષો કાપવાની મનાઈ હોય છે.
ઉત્તર: પવિત્ર ઉપવનો એ સ્થાનિક સમુદાયો દ્વારા ધાર્મિક અને પરંપરાગત આસ્થા સાથે જોડાયેલા અવિક્ષેપિત જંગલ વિસ્તારો છે. આ વિસ્તારમાં કોઈપણ પ્રાણીને નુકસાન પહોંચાડવાની કે લીલા વૃક્ષો કાપવાની સખત મનાઈ હોય છે.

📝 વિભાગ F: મુદ્દાસર મોટા પ્રશ્નો (૩ કે ૫ ગુણના)

પ્રશ્ન ૧: વનસ્પતિના પ્રકાંડ અને ઊંચાઈના લક્ષણોના આધારે તેના મુખ્ય પ્રકારો (છોડ, ક્ષુપ અને વૃક્ષ) સવિસ્તાર સમજાવો.
ઉત્તર:
• છોડ (Herbs): આ વનસ્પતિ ઊંચાઈમાં ખૂબ નાની હોય છે. તેનું પ્રકાંડ કૂમળું, પાતળું અને લીલા રંગનું હોય છે. ઉદા. ટામેટી, તુલસી.
• ક્ષુપ (Shrubs): આ વનસ્પતિ મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવે છે. તેની કથ્થાઈ રંગની ડાળીઓ જમીનની ખૂબ નજીકથી નીકળે છે અને પ્રકાંડ સખત પણ પાતળું હોય છે. ઉદા. ગુલાબ, જાસૂદ.
• વૃક્ષ (Trees): આ વનસ્પતિ ખૂબ ઊંચી હોય છે. તે સખત, જાડું અને કથ્થાઈ રંગનું મજબૂત કાષ્ઠીય પ્રકાંડ (થડ) ધરાવે છે. ઉદા. આંબો, લીમડો.

પ્રશ્ન ૨: ઊંટને રણપ્રદેશમાં અનુકૂળ થવા માટે તેના શરીરમાં કયા-કયા વિશિષ્ટ લક્ષણો (અનુકૂલનો) જોવા મળે છે? સવિસ્તાર સમજાવો.
ઉત્તર: ઊંટ ગરમ રણપ્રદેશમાં સહેલાઈથી જીવન ટકાવી રાખવા માટે નીચે મુજબના અનુકૂલનો ધરાવે છે:
• લાંબા પગ અને પહોળી ખરી: તેના લાંબા પગ શરીરને રેતીની ગરમીથી દૂર રાખે છે અને પહોળી ખરી રેતીમાં ખૂંપ્યા વિના ચાલવામાં મદદ કરે છે.
• પાણીનો સંગ્રહ: તે ખૂબ જ અલ્પ માત્રામાં મૂત્રત્યાગ કરે છે, તેનો મળ શુષ્ક હોય છે અને તેને પરસેવો થતો નથી, જેથી શરીરમાંથી ઓછું પાણી ગુમાવાય છે.
• ખૂંધની વ્યવસ્થા: રણમાં ખોરાકની અછત દરમિયાન ટકી રહેવા માટે ઊંટ પોતાની ખૂંધમાં ચરબી સ્વરૂપે ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.

પ્રશ્ન ૩: વનસ્પતિના પર્ણના શિરાવિન્યાસના પ્રકારો સવિસ્તાર સમજાવો.
ઉત્તર: પર્ણ પર શિરાઓ દ્વારા રચાતી ભાતને શિરાવિન્યાસ કહેવાય છે. તેના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:
• ૧. જાળીદાર શિરાવિન્યાસ: આ પ્રકારમાં પર્ણની મધ્યમાં એક મોટી મધ્ય શિરા હોય છે અને તેની બંને બાજુએ શિરાઓ જોડાઈને એક આખી જાળી જેવી તરાહ બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે: જાસૂદ, લીમડો, વડ.
• ૨. સમાંતર શિરાવિન્યાસ: આ પ્રકારમાં પર્ણની બધી જ શિરાઓ એકબીજાને સમાંતર (એક જ લાઇનમાં) ગોઠવાયેલી જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે: કેળ, ઘાસ, વાંસ.

પ્રશ્ન ૪: સોટીમય મૂળતંત્ર અને તંતુમય મૂળતંત્ર સવિસ્તાર સમજાવો.
ઉત્તર: વનસ્પતિમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારના મૂળતંત્ર જોવા મળે છે:
• ૧. સોટીમય મૂળતંત્ર: આમાં જમીનની અંદર એક મુખ્ય જાડું અને લાંબુ મૂળ (સોટીમૂળ) હોય છે, જેમાંથી આજુબાજુ અન્ય નાના-નાના પાર્શ્વીય મૂળ ઉદ્ભવે છે. તે જમીનમાં ઊંડે સુધી જાય છે. ઉદા. સરસવ, ચણા, આંબો.
• ૨. તંતુમય મૂળતંત્ર: આમાં કોઈ એક મુખ્ય મૂળ હોતું નથી. પ્રકાંડના નીચેના પાયાના ભાગમાંથી જ સમાન કદના, પાતળા તાંતણા કે દોરી જેવા અસંખ્ય મૂળ એકસાથે ગુચ્છા સ્વરૂપે ઉદ્ભવે છે. ઉદા. ઘાસ, ઘઉં, મકાઈ.

પ્રશ્ન ૫: વનસ્પતિના પર્ણનો શિરાવિન્યાસ, મૂળનો પ્રકાર અને બીજના પ્રકાર વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ કરો.
ઉત્તર: પ્રકૃતિમાં વનસ્પતિના આ ત્રણેય અંગો વચ્ચે ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક સંબંધ છે:
• દ્વિદળી જૂથ: જે વનસ્પતિના બીજ દ્વિદળી (બે બીજપત્ર વાળા) હોય છે, તેમના પર્ણમાં હંમેશા જાળીદાર શિરાવિન્યાસ અને મૂળતંત્રમાં સોટીમૂળ જોવા મળે છે (ઉદા. ચણા, રાજમા, મગ).
• એકદળી જૂથ: જે વનસ્પતિના બીજ એકદળી (એક જ બીજપત્ર વાળા) હોય છે, તેમના પર્ણમાં હંમેશા સમાંતર શિરાવિન્યાસ અને મૂળતંત્રમાં તંતુમય મૂળ જોવા મળે છે (ઉદા. ઘઉં, મકાઈ, ઘાસ).

પ્રશ્ન ૬: ગરમ રણના ઊંટ અને લદ્દાખના ઠંડા રણના ઊંટ વચ્ચેના મુખ્ય શારીરિક તફાવતો વર્ણવો.
ઉત્તર: બંને ઊંટોમાં નીચે મુજબના ભિન્ન લક્ષણો જોવા મળે છે:
• પગની લંબાઈ: ગરમ રણના ઊંટના પગ લાંબા અને ખરી પહોળી હોય છે, જ્યારે ઠંડા રણના ઊંટના પગ પ્રમાણમાં ટૂંકા હોય છે જે પર્વતીય પ્રદેશોમાં ચાલવામાં મદદ કરે છે.
• ખૂંધની સંખ્યા: ગરમ રણના ઊંટને માત્ર એક જ ખૂંધ હોય છે, જ્યારે ઠંડા રણના ઊંટને બે ખૂંધ હોય છે જે ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે.
• શરીરના વાળ: ઠંડા રણના ઊંટના માથાથી લઈને ગળા સુધી લાંબા અને ઘટ્ટ વાળ હોય છે, જે તેમને લદ્દાખની ઠંડીથી બચાવે છે.

પ્રશ્ન ૭: માછલીના શરીરમાં જલીય નિવાસસ્થાનમાં રહેવા માટે કયા-કયા અનુકૂલનો જોવા મળે છે?
ઉત્તર: માછલી પાણીમાં રહેવા માટે નીચે મુજબના વિશિષ્ટ લક્ષણો ધરાવે છે:
• ધારારેખીય শরীর (Streamlined Body): માછલીના शरीरનો આકાર આગળ અને પાછળથી સાંકડો તથા વચ્ચેથી પહોળો હોય છે, જે પાણીના પ્રવાહને કાપીને સરળતાથી તરવામાં મદદ કરે છે.
• મીનપક્ષો (Fins): શરીર પર આવેલા મીનપક્ષો પાણીમાં સંતુલન જાળવવા, દિશા બદલવા અને આગળ વધવામાં મદદ કરે છે.
• ઝાલર (Gills): પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજન વડે શ્વસન કરવા માટે તેની પાસે વિશિષ્ટ ઝાલર આવેલી હોય છે.

પ્રશ્ન ૮: માનવ પ્રવૃત્તિઓથી કુદરતી નિવાસસ્થાનોને થતું નુકસાન કેવી રીતે જૈવવિવિધતાના નાશનું કારણ બને છે? બચાવવાના પ્રોજેક્ટ્સ જણાવો.
ઉત્તર: માનવ પોતાની જરૂરિયાતો માટે જંગલો મોટા પાયે કાપી રહ્યો છે, જેનાથી પ્રાણીઓ પોતાનો આશ્રય અને ખોરાક ગુમાવે છે. આના કારણે બંગાળી વાઘ, ચિત્તા અને ઘોરાડ જેવા પ્રાણીઓની સંખ્યામાં ભારે ઘટાડો થયો છે.
• સરકારના પ્રયાસો: વાઘને બચાવવા 'પ્રોજેક્ટ ટાઈગર' (1973) શરૂ કરાયો. ચિત્તાઓની વસ્તી માટે ૨૦૨૨માં 'ચિત્તા પુનર્વસન પ્રોજેક્ટ' અને ઘોરાડ પક્ષી માટે ગુજરાત-રાજસ્થાનમાં સંરક્ષિત વિસ્તારો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.

પ્રશ્ન ૯: પરંપરાગત રીતે સંરક્ષિત જંગલો એટલે કે 'પવિત્ર ઉપવનો' (Sacred Groves) વિશે ટૂંકનોંધ લખો.
ઉત્તર: પવિત્ર ઉપવનો એ માનવ પ્રવૃત્તિઓથી મુક્ત એવા અવિક્ષેપિત જંગલ વિસ્તારો છે. તેઓ વિવિધ દુર્લભ વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ અને મહત્વની ઔષધીય વનસ્પતિઓનું કુદરતી રહેઠાણ છે. આ વિસ્તારોનું સંરક્ષણ ત્યાંના સ્થાનિક આદિવાસી કે ગ્રામ્ય સમુદાય દ્વારા પોતાની પરંપરાગત આસ્થાના ભાગરૂપે કરવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં કોઈપણ પ્રાણીને નુકસાન પહોંચાડવાની કે લીલા વૃક્ષો કાપવાની સખત મનાઈ હોય છે.

પ્રશ્ન ૧૦: ભારતના પ્રખ્યાત પક્ષીવિદ સાલીમ અલી (Birdman of India) ના જૈવવિવિધતા સંરક્ષણમાં યોગદાન વિશે સવિસ્તાર માહિતી આપો.
ઉત્તર: સાલીમ અલી (1896-1987) ભારતના એક સીમાચિહ્નરૂપ પક્ષીવિદ હતા. તેમણે સમગ્ર ભારતભરમાં પ્રવાસ ખેડ્યો અને પક્ષીઓની યાદી તથા તેમના નિવાસસ્થાનોનું વૈજ્ઞાનિક દસ્તાવેજીકરણ કર્યું. તેમના જ પ્રયત્નોથી રાજસ્થાનનું 'કેઓલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન' અને કર્ણાટકનું 'રંગનાથિટ્ટુ પક્ષી અભયારણ્ય' સંરક્ષિત જાહેર કરાયા હતા. તેમણે પક્ષીઓ પર ૧૦ પુસ્તકોની શ્રેણી લખી હતી અને ૧૯૭૬માં તેમને 'પદ્મ વિભૂષણ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

📢 અમારા શૈક્ષણિક ગ્રુપમાં જોડાઓ

નવા અભ્યાસક્રમની આવી જ મટેરિયલ અને તમામ અપડેટ્સ સીધા તમારા મોબાઇલમાં મેળવવા માટે આજે જ અમારા WhatsApp ગ્રુપમાં જોડાવો. તમારા અન્ય શિક્ષક મિત્રોને પણ આ ગ્રુપમાં જોડાવા અને અમારા બ્લોગની મુલાકાત લેવા ખાસ જણાવશો. PLEASE COMMENT IF YOU LIKE THIS MATERIAL

🟢 Follow this link to join my WhatsApp group

✍️ CREATED BY - RITESH SARAIYA ( ARUNOGYAN )