standard 6 , science. chapter -3, uchit aahar

🌿 ધોરણ-6 | વિજ્ઞાન (નવો અભ્યાસક્રમ - કુતૂહલ)

📚 પ્રકરણ ૩: ઉચિત આહાર : સ્વસ્થ શરીરનો માર્ગ

✨ વૈદિક અને આયુર્વેદિક ચિંતન ✨

"कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
हितभुक् मितभुक् ऋतुभुक्"
(સંસ્કૃત સુભાષિત)

અર્થ: કોણ નિરોગી છે? કોણ નિરોગી છે? કોણ નિરોગી છે? જે વ્યક્તિ હિતકારી (આરોગ્યપ્રદ), મિતકારી (પૂરતી અને નિયંત્રિત માત્રામાં) તથા ઋતુ, સમય અને સ્થળને અનુકૂળ ભોજન લે છે, તે હંમેશાં નિરોગી રહે છે.

---

"अन्नेन जातानि जीवन्ति"
(તૈત્તરીય ઉપનિષદ)

અર્થ: આહાર જ તમામ સજીવોને ઉત્પન્ન કરે છે અને તેમને જીવન આપે છે.

૧ આપણે શું ખાઈએ છીએ અને તેમાં વિવિધતા

આપણે દરરોજ ખોરાકમાં વિવિધ પ્રકારના ખાદ્ય પદાર્થો લઈએ છીએ. ભારતના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં જમીન અને આબોહવા અલગ-અલગ હોવાને કારણે ખેતીના પાકોમાં અને ખોરાકમાં ભારે વિવિધતા જોવા મળે છે:

રાજ્ય	સ્થાનિક પાક	પરંપરાગત ખાદ્ય પદાર્થો	પ્રચલિત પીણાં
પંજાબ	મકાઈ, ઘઉં, ચણા, કઠોળ	મકાઈનો રોટલો, સરસવની ભાજીનું શાક, છોલે ભટુરે, પરોઠા, હલવો, ખીર	લસ્સી, છાશ, દૂધ, ચા
કર્ણાટક	ચોખા, રાગી, અડદ, નાળિયેર	ઈડલી, ઢોંસા, સાંભાર, નાળિયેરની ચટણી, રાગીના વડા, પાલ્યા, રસમ, ભાત	છાશ, કૉફી, ચા
મણિપુર	ચોખા, વાંસ, સોયાબીન	ભાત, ઈરોમ્બા (ચટણી), ઉત્તી (પીળા વટાણાની કઢી), સિંગજુ, કાગસોઈ (સૂપ)	બ્લેક ટી

💡 તારણ: કોઈપણ પ્રદેશનો પરંપરાગત આહાર તે પ્રદેશની આબોહવા અને ત્યાં સ્થાનિક રીતે ઉગાડવામાં આવતા પાક પર સીધો આધાર રાખે છે.

૨ સમયની સાથે રસોઈની પદ્ધતિઓમાં ફેરફાર

વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ, ટેક્નોલોજીનો વિકાસ અને પરિવહનની સગવડો વધવાને કારણે સમય જતાં રસોઈના સાધનો અને પ્રથાઓ બદલાઈ છે:

• રાંધવા માટે: ભૂતકાળમાં લાકડા કે કોલસા આધારિત પરંપરાગત ચૂલા વપરાતા હતા, જ્યારે આજના આધુનિક યુગમાં એલ.પી.જી. ગેસ સગડી અથવા ઇન્ડક્શન સગડી વપરાય છે.
• પીસવા માટે: પહેલાં મસાલા પીસવા માટે હાથથી ચાલતો પથ્થરનો ખલ-દસ્તો કે ઘંટી વપરાતી, જ્યારે હવે સમય બચાવતું ઇલેક્ટ્રિક ગ્રાઇન્ડર/મિક્સર વપરાય છે.

૩ આહારના મુખ્ય ઘટકો અને પોષકતત્ત્વો

આપણા શરીરમાં વિવિધ શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ કરવા માટે, રોગો સામે રક્ષણ આપવા અને વૃદ્ધિ-વિકાસ માટે આહારના કેટલાક રાસાયણિક ઘટકો જરૂરી છે, જેને પોષકતત્ત્વો (Nutrients) કહે છે. મુખ્ય પોષકતત્ત્વો નીચે મુજબ છે:

૧. કાર્બોદિત (Carbohydrates) - ત્વરિત ઊર્જા આપનાર

તે આપણા શરીરને કામ કરવા માટેની પ્રાથમિક ઊર્જા આપે છે. રમતવીરો દોડતી વખતે ત્વરિત ઊર્જા મેળવવા માટે ગ્લુકોઝનું પાણી પીવે છે, જે એક પ્રકારનું કાર્બોદિત જ છે.
• મુખ્ય સ્રોત: ઘઉં, ચોખા, મકાઈ, બાજરી, બટાકા, શક્કરીયા, શેરડી, કેળાં, કેરી, અનાનસ અને ખાંડ.

૨. ચરબી (Fats) - સંગ્રહિત ઊર્જાનો સ્રોત

તે આપણને કાર્બોદિત કરતાં પણ બમણી ઊર્જા આપે છે અને શરીરને અંદરથી ગરમ રાખે છે. શિયાળામાં વસાણા કે ગુંદના લાડુ ખાવા પાછળનું આ જ વૈજ્ઞાનિક કારણ છે.
• વનસ્પતિજન્ય સ્રોત: મગફળી, તલ, બદામ, અખરોટ, કાજુ, પિસ્તા, સૂર્યમુખી અને કોળાના બીજ, તેલ.
• પ્રાણીજન્ય સ્રોત: દૂધ, ઘી, માખણ, મલાઈ, ઈંડાં, માછલી, માંસ.
• વિશેષ માહિતી: ધ્રુવીય રીંછ પોતાની ચામડી નીચે ચરબીનું જાડું સ્તર જમા કરે છે, જેથી તે શિયાળામાં મહિનાઓ સુધી શીતનિંદ્રા (Hibernation) દરમિયાન ખાધા વગર ટકી શકે છે.

🧠 ધ્યાનમાં રાખો: કાર્બોહાઇડ્રેટ અને ચરબી બંને આપણને શક્તિ આપતા હોવાથી તેમને "ઊર્જાવર્ધક ખોરાક" (Energy-giving food) કહેવાય છે.

૪ શરીરવર્ધક ખોરાક - પ્રોટીન (Proteins)

પ્રોટીન આપણા શરીરના નવા કોષોના નિર્માણ, વૃદ્ધિ અને ઘસારો પૂરો કરવા (સમારકામ) માટે અત્યંત જરૂરી છે. રમતવીરોને સ્નાયુઓ મજબૂત કરવા પ્રોટીનની વધુ જરૂર હોય છે.

• વનસ્પતિજન્ય સ્રોત: મગ, ચણા, તુવરદાળ, રાજમા, સોયાબીન, વટાણા અને સૂકોમેવો. (સોયાબીન એ પ્રોટીનનો સૌથી મોટો વનસ્પતિ સ્રોત છે).
• પ્રાણીજન્ય સ્રોત: દૂધ, પનીર, ઈંડાં, માછલી અને માંસ.
• ખાસ માહિતી: ભેજવાળી અને અંધારી જગ્યાએ ઉગતા ખાદ્ય મશરૂમ પણ પ્રોટીન મેળવવાનો શ્રેષ્ઠ સ્રોત છે. વૃદ્ધિ પામતા બાળકોના આહારમાં પૂરતું પ્રોટીન હોવું અનિવાર્ય છે.

💪 વિજ્ઞાન સિદ્ધાંત: પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક શરીરના વિકાસ માટે કાર્ય કરતો હોવાથી તેને "શરીરવર્ધક ખોરાક" (Body building food) કહે છે.

૫ આહારના ઘટકોની રાસાયણિક ચકાસણી (પરીક્ષણ)

આપણે પ્રયોગશાળામાં રાસાયણિક પરીક્ષણ દ્વારા જાણી શકીએ છીએ કે કયા ખોરાકમાં કયું પોષકતત્ત્વ હાજર છે. શિક્ષકો આ પ્રયોગો નીચે મુજબ વર્ગખંડમાં બતાવી શકે છે:

૧. સ્ટાર્ચ પરીક્ષણ

ખોરાક + મંદ આયોડિન ➡️ રંગ બદલાઈને ભૂરો-કાળો થાય.

૨. પ્રોટીન પરીક્ષણ

ખોરાક + કોપર સલ્ફેટ + કોસ્ટિક સોડા ➡️ રંગ જાંબલી થાય.

૩. ચરબી પરીક્ષણ

કાગળ પર પદાર્થ ઘસવાથી તૈલી ધૂંધળો ડાઘ (Translucent) પડે.

⚠️ સાવચેતી: પ્રયોગશાળામાં રસાયણોને ક્યારેય સીધા અડકવા નહીં, સૂંઘવા નહીં કે મોંમાં નાખવા નહીં. ત્વચા પર એસિડ કે બેઇઝ પડે તો તરત પાણીથી ધોઈ નાખવું.

૬ વિટામિન, ખનીજતત્ત્વો અને ત્રુટિજન્ય રોગો

વિટામિનો અને ખનીજતત્ત્વો આપણને વિવિધ રોગોથી બચાવે છે, તેથી તેમને રક્ષણાત્મક પોષકતત્ત્વો (Protective Nutrients) કહેવાય છે. જો આ ઘટકો લાંબા સમય સુધી આહારમાં ન મળે, તો ત્રુટિજન્ય રોગો (Deficiency Diseases) થાય છે:

આહાર ઘટક	શરીરમાં મુખ્ય કાર્ય	મુખ્ય સ્રોતો	ત્રુટિજન્ય રોગ	મુખ્ય લક્ષણો
વિટામિન A	આંખો અને ત્વચાને સ્વસ્થ રાખે છે.	ગાજર, પપૈયું, કેરી, દૂધ, માછલીનું તેલ.	રતાંધળાપણું (દૃષ્ટિહીનતા)	નબળી દૃષ્ટિ, રાત્રે ઓછું દેખાવું, ક્યારેક સંપૂર્ણ અંધત્વ.
વિટામિન $B_1$	હૃદય અને ચેતાતંત્રને સ્વસ્થ રાખે છે.	કઠોળ, સૂકોમેવો, આખા ધાન્ય, દૂધ.	બેરીબેરી	હાથ-પગમાં સોજો અને બળતરા, સ્નાયુઓની નબળાઈ, શ્વાસ ચડવો.
વિટામિન C	રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે, પેઢા સાજા રાખે છે.	આમળાં, લીંબુ, નારંગી, જામફળ, લીલાં મરચાં.	સ્કર્વી	પેઢામાંથી લોહી નીકળવું, દાંત હલવા, ઘા રૂઝાવવામાં વધુ સમય લાગવો.
વિટામિન D	હાડકાં અને દાંત માટે કેલ્શિયમ શોષવામાં મદદ કરે.	સૂર્યપ્રકાશ, દૂધ, માખણ, ઈંડાં, માછલી.	રિકેટ્સ (સુક્તાન)	હાડકાં અત્યંત નરમ બની જવા અને વળી જવા.
કેલ્શિયમ	હાડકાં અને દાંત મજબૂત કરે છે.	દૂધ, દહીં, પનીર, ચીઝ, લીલા શાકભાજી.	હાડકાં અને દાંતનો સડો	નબળા હાડકાં, દાંત વહેલા સડી જવા કે ખરી પડવા.
આયોડિન	શારીરિક અને માનસિક વિકાસ નિયંત્રિત કરે.	આયોડિનયુક્ત મીઠું, દરિયાઈ શેવાળ, શિંગોડાં.	ગોઇટર (ગલગંડ)	ગળામાં આવેલી થાઇરોઇડ ગ્રંથિ ફૂલી જવી (ગળામાં સોજો).
આયર્ન (લોહ)	રુધિરમાં હિમોગ્લોબિનનું નિર્માણ કરે છે.	લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી (પાલક), બીટ, દાડમ, સફરજન.	એનીમિયા (પાંડુરોગ)	શરીરમાં અશક્તિ અને નબળાઈ લાગવી, ચહેરો ફિક્કો પડવો.

📜 ઐતિહાસિક અને વૈજ્ઞાનિક સત્ય ઘટનાઓ:

• ખલાસીઓનો સ્કર્વી રોગ (1746): લાંબી મુસાફરી પર નીકળેલા ખલાસીઓના પેઢામાંથી લોહી નીકળતું હતું. સ્કોટિશ ડૉક્ટર જેમ્સ લિન્ડે જોયું કે જે ખલાસીઓને રોજ લીંબુ અને નારંગી ખવડાવવામાં આવ્યા તેઓ સાજા થઈ ગયા. આનાથી વિટામિન C ની શોધનો માર્ગ મોકળો થયો.
• ગોઇટર નાબૂદી અભિયાન (1960): હિમાલયની તળેટીમાં રહેતા લોકોમાં ગળા ફૂલી જવાના કિસ્સા ખૂબ વધ્યા હતા કારણ કે ત્યાંની જમીનમાં આયોડિન નહોતું. ભારત સરકારે કાયદો બનાવી આયોડિનયુક્ત મીઠું ફરજિયાત કર્યું, જેનાથી આ બીમારી અટકી ગઈ.

૭ સમતોલ આહાર, પાચક રેસા અને જંક ફૂડ

૧. પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ - Roughage) અને પાણીનું મહત્વ

પાચક રેસા આપણને કોઈ પોષણ આપતા નથી, પરંતુ તે શરીરના નકામા અપાચિત ખોરાકને બહાર કાઢવામાં અને કબજિયાત અટકાવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. પાણી ખોરાકમાંથી પોષકતત્ત્વો શોષવામાં મદદ કરે છે અને પરસેવા તેમજ પેશાબ વાટે કચરો બહાર કાઢે છે.
• રેસાના સ્રોત: લીલા શાકભાજી, તાજાં ફળો, આખા અનાજ, કઠોળ.

૨. સમતોલ આહાર (Balanced Diet)

જે આહારમાં શરીરના તંદુરસ્ત વિકાસ માટેના તમામ પોષકતત્ત્વો, પૂરતા પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ) અને પાણી યોગ્ય માત્રામાં હોય તેને સમતોલ આહાર કહેવાય. તે ઉંમર, લિંગ અને શારીરિક શ્રમના આધારે બદલાય છે.

📊 બટાકાની વેફર (Junk Food) VS શેકેલા ચણા (Healthy Food) ની પોષણ તુલના (પ્રતિ 100g):

🥔 બટાકાની વેફર (જંક ફૂડ)

---

• ઊર્જા: 536.0 kcal (ખૂબ વધુ)

• ચરબી: 35.0 g (ખરાબ ચરબી)

• પ્રોટીન: 7.0 g (નહિવત)

• પાચક રેસા: 4.8 g (નહિવત)

🧆 શેકેલા ચણા (પૌષ્ટિક આહાર)

---

• ઊર્જા: 355 kcal (માધ્યમ)

• ચરબી: 6.26 g (ખૂબ ઓછી)

• પ્રોટીન: 18.64 g (ખૂબ ઊંચું)

• પાચક રેસા: 16.8 g (ખૂબ સારા)

⚠️ પરિણામ: વેફર, બિસ્કિટ, પીઝા અને નૂડલ્સ જેવા જંક ફૂડ ખાવાથી માત્ર મેદસ્વીતા (ચોળાઈ) અને કબજિયાત વધે છે, જ્યારે ચણા, મગ કે મિલેટ્સ જેવો સાદો આહાર સ્વાસ્થ્ય વધારે છે.

ખાસ શબ્દાવલી:
• ફોર્ટિફિકેશન (Fortification): પેકિંગ પ્રોસેસ દરમિયાન આહારની ગુણવત્તા વધારવા બહારથી લોહતત્વ કે વિટામિન ઉમેરવાની પ્રક્રિયા. (FSSAI દ્વારા આનું નિયમન થાય છે).
• મિલેટ્સ (Millets - તૃણધાન્ય): જુવાર, બાજરી, રાગી અને સામો એ આપણા અતિ પૌષ્ટિક દેશી અનાજ છે, જેને "Nutri-cereals" પણ કહેવાય છે.

૮ અન્નયાત્રા (Food Miles) અને વૈજ્ઞાનિક કોલુથુર ગોપાલન

અન્નયાત્રા (Food Miles): ઉત્પાદન સ્થળ (ખેતર) થી લઈને ગ્રાહક (આપણી થાળી) સુધી પહોંચવા માટે ખાદ્ય પદાર્થે કાપેલા કુલ અંતરને અન્નયાત્રા કહેવાય છે.
• અન્નયાત્રાનું અંતર ઘટાડવું ફાયદાકારક છે કારણ કે તેનાથી વાહનવ્યવહારનો ખર્ચ અને પ્રદૂષણ ઘટે છે, અને આપણને તાજો, મોસમ મુજબનો સ્થાનિક ખોરાક મળી રહે છે.

૧. ખેતરમાં વાવણી ➡️ ૨. પાક લણણી ➡️ ૩. અનાજ છડવું ➡️ ૪. પેકિંગ અને સંગ્રહ ➡️ ૫. ટ્રાન્સપોર્ટ ➡️ ૬. થાળી સુધી રોટલી

🙏 સંદેશ: અન્નની આ લાંબી પ્રક્રિયા પાછળ ખેડૂતોની અથાક મહેનત રહેલી છે, તેથી ક્યારેય થાળીમાં વધારાનું અન્ન છોડવું નહીં કે બગાડ કરવો નહીં!

🔬 ભારતીય આહાર ક્રાંતિના જનક: ડૉ. કોલુથુર ગોપાલન (Coluthur Gopalan)

તેમણે ભારતમાં પોષણ અંગેના સંશોધનની શરૂઆત કરી અને ૫૦૦ થી વધુ ભારતીય ખાદ્ય પદાર્થોનું પ્રયોગશાળામાં વિશ્લેષણ કરી યોગ્ય આહાર પદ્ધતિ આપી. તેમના જ સંશોધનોના આધારે બાળકોમાં કુપોષણ દૂર કરવા વર્ષ ૨૦૦૨ માં સરકારી શાળાઓમાં **મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના (હાલની PM POSHAN યોજના)** શરૂ કરવામાં આવી, જે આજે લાખો ગરીબ બાળકોના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરી રહી છે.

📖 પ્રકરણ-૩ મહા પ્રશ્નબેંક (પ્રિન્ટ અને પરીક્ષા સ્પેશિયલ)

વિદ્યાર્થીઓની પ્રેક્ટિસ અને સ્વ-મૂલ્યાંકન માટે દરેક પ્રકારના ૧૫-૧૫ પ્રશ્નો

🎯 વિભાગ A: બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQs) - પ્રશ્નો ૧ થી ૧૫

૧. "हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक्" આયુર્વેદિક સિદ્ધાંત કોના માટે વપરાય છે?
(A) રોગી વ્યક્તિ (B) નિરોગી વ્યક્તિ (C) રમતવીર (D) માત્ર બાળકો
ઉત્તર: (B) નિરોગી વ્યક્તિ

૨. તૈત્તરીય ઉપનિષદના કયા કથન મુજબ આહાર સજીવોને જીવન આપે છે?
(A) अन्नेन जातानि जीवन्ति (B) कोऽरुक् (C) ऋतुभुक् (D) मितभुक्
ઉત્તર: (A) अन्नेन जातानि जीवन्ति

૩. કયા રાજ્યનો પરંપરાગત આહાર 'મકાઈનો રોટલો અને સરસવનું શાક' છે?
(A) કર્ણાટક (B) મણિપુર (C) પંજાબ (D) ગુજરાત
ઉત્તર: (C) પંજાબ

૪. મણિપુરના પરંપરાગત ખોરાક 'ઉત્તી' માં કઈ સામગ્રી મુખ્ય હોય છે?
(A) મકાઈ (B) રાગી (C) પીળા વટાણા અને લીલી ડુંગળી (D) વાંસની કૂંપળો
ઉત્તર: (C) પીળા વટાણા અને લીલી ડુંગળી

૫. સાયકલ ચલાવનાર કે દોડવીરને ત્વરિત શક્તિ મેળવવા કયું પોષકતત્ત્વ લેવું જોઈએ?
(A) પ્રોટીન (B) ચરબી (C) વિટામિન (D) ગ્લુકોઝ (કાર્બોદિત)
ઉત્તર: (D) ગ્લુકોઝ (કાર્બોદિત)

૬. નીચેનામાંથી કયો આહાર ઘટક 'ઊર્જાવર્ધક ખોરાક' તરીકે ઓળખાય છે?
(A) પ્રોટીન અને વિટામિન (B) કાર્બોહાઇડ્રેટ અને ચરબી (C) ખનીજતત્ત્વો અને પાણી (D) માત્ર રેસા
ઉત્તર: (B) કાર્બોહાઇડ્રેટ અને ચરબી

૭. સોયાબીન એ આહારના કયા મુખ્ય પોષકતત્ત્વનો સૌથી સમૃદ્ધ વનસ્પતિ સ્રોત છે?
(A) ચરબી (B) કાર્બોહાઇડ્રેટ (C) પ્રોટીન (D) વિટામિન C
ઉત્તર: (C) પ્રોટીન

૮. કાગળ પર તેલના ધૂંધળા ડાઘા પડવા તે ખોરાકમાં કયા ઘટકની હાજરી સૂચવે છે?
(A) સ્ટાર્ચ (B) ચરબી (C) પ્રોટીન (D) આયર્ન
ઉત્તર: (B) ચરબી

૯. ખાદ્ય પદાર્થ પર મંદ આયોડિનના બે-ત્રણ ટીપાં નાખતા કયો રંગ સ્ટાર્ચની હાજરી બતાવે છે?
(A) લાલ-પીળો (B) ભૂરો-કાળો (C) ગુલાબી (D) જાંબલી
ઉત્તર: (B) ભૂરો-કાળો

૧૦. પ્રોટીન મેળવવાના રાસાયણિક પરીક્ષણમાં કયા બે દ્રાવણોનો ઉપયોગ થાય છે?
(A) આયોડિન અને આલ્કોહોલ (B) કોપર સલ્ફેટ અને કોસ્ટિક સોડા (C) મીઠું અને એસિડ (D) ચૂનાનું પાણી
ઉત્તર: (B) કોપર સલ્ફેટ અને કોસ્ટિક સોડા

૧૧. વિટામિન C ની ઉણપથી કયો રોગ થાય છે જેમાં પેઢામાંથી લોહી નીકળે છે?
(A) બેરીબેરી (B) રિકેટ્સ (C) સ્કર્વી (D) પાંડુરોગ
ઉત્તર: (C) સ્કર્વી

૧૨. કઈ ખનીજની ઉણપને કારણે ગળાનો આગળનો ભાગ ફૂલી જાય છે (ગોઇટર)?
(A) લોહતત્ત્વ (B) આયોડિન (C) કેલ્શિયમ (D) ફોસ્ફરસ
ઉત્તર: (B) આયોડિન

૧૩. આપણું શરીર કયા વિટામિનનું સંશ્લેષણ સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં કુદરતી રીતે કરી શકે છે?
(A) વિટામિન A (B) વિટામિન B (C) વિટામિન C (D) વિટામિન D
ઉત્તર: (D) વિટામિન D

૧૪. ખોરાકમાં ઉમેરેલા બહારથી વધારાના પોષકતત્ત્વો ધરાવતા આહારને શું કહેવાય?
(A) જંક ફૂડ (B) ફોર્ટિફાઈડ ફૂડ (C) મિલેટ્સ (D) રો પદાર્થ
ઉત્તર: (B) ફોર્ટિફાઈડ ફૂડ

૧૫. પ્રોટીન, ઊર્જા કુપોષણ અટકાવવા ડૉ. કોલુથુર ગોપાલનના સંશોધનના આધારે કઈ રાષ્ટ્રીય યોજના શરૂ થઈ?
(A) મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના (PM-POSHAN) (B) આંગણવાડી દૂધ યોજના (C) રસીકરણ યોજના (D) સ્વચ્છ ભારત મિશન
ઉત્તર: (A) મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના (PM-POSHAN)

✏️ વિભાગ B: ખાલી જગ્યા પૂરો - પ્રશ્નો ૧૬ થી ૩૦

૧૬. આયુર્વેદિક સુભાષિત મુજબ પૂરતા પ્રમાણમાં માપસર ખાનારને મિતભુક્ કહેવામાં આવે છે.

૧૭. પંજાબનો મુખ્ય પરંપરાગત પાક મકાઈ અને ઘઉં / ચણા છે.

૧૮. કર્ણાટકની પ્રખ્યાત વાનગી ઈડલી-ઢોંસામાં ચોખા સાથે અડદ નો મુખ્ય ઉપયોગ થાય છે.

૧૯. ભૂતકાળમાં પીસવાનું કામ ખલ-દસ્તાથી થતું, જેનું સ્થાન આજના આધુનિક યુગમાં ઇલેક્ટ્રિક ગ્રાઇન્ડર/મિક્સર એ લીધું છે.

૨૦. ગ્લુકોઝ એ આહારના મુખ્ય ઘટક પૈકી કાર્બોદિત / કાર્બોહાઇડ્રેટ નું સૌથી સરળ ઉદાહરણ છે.

૨૧. શિયાળામાં ખવાતા ઘી અને સૂકામેવાના લાડુ એ શરીરમાં સંગ્રહિત રહેતી ચરબી / ફેટ ના ઉત્તમ સ્રોત છે.

૨૨. ધ્રુવીય રીંછ ઠંડી સામે રક્ષણ મેળવવા અને શીતનિંદ્રામાં ટકી રહેવા પોતાની ચામડી નીચે ચરબી નું જાડું સ્તર ધરાવે છે.

૨૩. પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક શરીરની વૃદ્ધિ અને ઘસારો પૂરો કરતો હોવાથી તેને શરીરવર્ધક / બોડી-બિલ્ડિંગ ખોરાક કહે છે.

૨૪. અંધારી અને ભેજવાળી જગ્યાએ ઉગતી પ્રોટીનથી સભર વનસ્પતિને મશરૂમ (ખાદ્ય મશરૂમ) કહે છે.

૨૫. વિટામિન A ની તીવ્ર ઉણપથી આંખોમાં થતો રોગ રતાંધળાપણું / અંધત્વ તરીકે ઓળખાય છે.

૨૬. લીંબુ, નારંગી અને આમળાં જેવા ખાટા ફળોમાં વિપુલ પ્રમાણમાં વિટામિન C રહેલું હોય છે.

૨૭. કચ્છના નાના રણમાં કાળઝાળ ગરમીમાં દરિયાના પાણીમાંથી મીઠું પકવતા મજૂરોના સમુદાયને અગરીયા કહે છે.

૨૮. રુધિરમાં ઓક્સિજનના વહન માટે જરૂરી હિમોગ્લોબિન બનાવવા માટે આયર્ન (લોહતત્ત્વ) ખનીજ ખૂબ જરૂરી છે.

૨૯. ખોરાક ખેતરથી આપણી થાળી સુધી પહોંચવાના અંતરને ગાણિતિક પરિભાષામાં અન્નયાત્રા (Food Miles) કહે છે.

૩૦. બટાકાની વેફર અને પીઝામાં વધુ ખાંડ/ચરબી હોવાથી તે પૌષ્ટિક નથી, આથી તેને જંક ફૂડ (Junk Food) કહેવાય છે.

❌/✔️ વિભાગ C: ખરાં-ખોટાં જણાવો - પ્રશ્નો ૩૧ થી ૪૫

૩૧. આયુર્વેદિક વિજ્ઞાન મુજબ ઋતુ અને સમયને અનુકૂળ ભોજન કરનાર વ્યક્તિ ક્યારેય નિરોગી રહેતી નથી. -> ખોટું

૩૨. ભારતના જુદા જુદા રાજ્યોમાં રહેતી જનતાનો મુખ્ય ખોરાક દરેક જગ્યાએ સમાન જ હોય છે. -> ખોટું

૩૩. પંજાબના લોકો લસ્સી અને ચા પીણાં તરીકે પરંપરાગત રીતે ઉપયોગ કરે છે. -> ખરું

૩૪. સમય જતાં સંદેશાવ્યવહાર અને પરિવહન વિકાસ પામવાને કારણે રાંધણ કળાની પ્રથાઓ બદલાઈ છે. -> ખરું

૩૫. રમતવીર મેરેથોન પછી પ્રોટીનની જગ્યાએ ગ્લુકોઝ લે છે કારણ કે તે ત્વરિત શક્તિ આપે છે. -> ખરું

૩૬. ઘી અને વનસ્પતિ તેલ એ પ્રોટીનના શ્રેષ્ઠ સ્રોતો છે. -> ખોટું

૩૭. દૂધ, ઈંડા અને પનીર એ પ્રાણીઓમાંથી મળતા પ્રોટીન ધરાવતા ખોરાક છે. -> ખરું

૩૮. ડ્રોપર વડે આયોડિનના ટીપાં ચોખા પર નાખતા રંગ લાલ થઈ જાય છે. -> ખોટું

૩૯. પ્રોટીનના પરીક્ષણ દરમિયાન કસનળીમાં જાંબલી રંગ ઉત્પન્ન થવો તે પ્રોટીનની હાજરી દર્શાવે છે. -> ખરું

૪૦. જેમ્સ લિન્ડે શોધ્યું કે ખલાસીઓમાં થતો બેરીબેરી રોગ દૂધ પીવાથી સારો થઈ શકે છે. -> ખોટું

૪૧. ગળાનો આગળનો ભાગ અચાનક મોટો થવો તે ગોઇટરનું લક્ષણ છે જે આયોડિનની ઉણપથી થાય છે. -> ખરું

૪૨. પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ) આપણા શરીરને કોઈ જ પૌષ્ટિક તત્વો આપતા ન હોવાથી તે આહારમાં બિનજરૂરી છે. -> ખોટું

૪૩. શાકભાજીને રાંધવા દરમિયાન વધુ પ્રમાણમાં ગરમ કરવાથી વિટામિન C નષ્ટ થઈ શકે છે. -> ખરું

૪૪. અન્નયાત્રા (Food Miles) નું અંતર વધારવું પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્ય બંને માટે ફાયદાકારક છે. -> ખોટું

૪૫. મિલેટ્સમાં વિટામિન, આયર્ન, કેલ્શિયમ અને રેસા વધુ હોવાથી તેને 'પૌષ્ટિક અનાજ' કહે છે. -> ખરું

🔬 વિભાગ D: ટૂંકા પ્રશ્નોત્તરી (વૈજ્ઞાનિક સમજૂતી) - પ્રશ્નો ૪૬ થી ૬૦

૪૬. રમતવીરને દોડતી વખતે કે રેસ પછી ગ્લુકોઝનું પાણી કેમ આપવામાં આવે છે?
ઉત્તર: ગ્લુકોઝ એ સૌથી સરળ પ્રકારનો કાર્બોહાઇડ્રેટ છે. તેને પચાવવામાં સમય લાગતો નથી અને તે રુધિરમાં સીધો ભળીને શરીરના કોષોને ત્વરિત ઊર્જા (Instant Energy) પૂરી પાડે છે.

૪૭. શિયાળામાં ઘી અને સૂકામેવામાંથી બનાવેલા લાડુ ખાવા પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ શું છે?
ઉત્તર: ઘી અને સૂકામેવામાં પ્રચુર માત્રામાં ચરબી (Fat) હોય છે. ચરબી એ ઊર્જાનો સંગ્રહિત સ્રોત છે જે શિયાળાની કડકડતી ઠંડી સામે શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત રાખવા અને ગરમી પૂરી પાડવા મદદ કરે છે.

૪૮. પ્રોટીનને શા માટે 'શરીરવર્ધક આહાર' કહે છે? તેની ઉણપથી બાળકોમાં શું થાય?
ઉત્તર: પ્રોટીન શરીરના નવા કોષોના નિર્માણ, સ્નાયુઓની મજબૂતી અને ઘસારો પૂરવા માટે અતિ મહત્વનું છે. તેથી તેને શરીરવર્ધક ખોરાક કહે છે. બાળપણમાં તેની ઉણપથી યોગ્ય વૃદ્ધિ અટકી જાય છે.

૪૯. કોચિંગ કલાસ કે સ્કૂલમાંથી આવીને વિજ્ઞાનના શિક્ષક આયોડિનના રસાયણને કેમ સાવચેતીથી વાપરવા કહે છે?
ઉત્તર: રાસાયણિક પ્રયોગોમાં વપરાતા એસિડ, બેઇઝ કે રંગકો (જેમ કે આયોડિન, કોપર સલ્ફેટ) ઝેરી અને નુકસાનકારક હોય છે. જો તે શરીર પર પડે તો ત્વચા બળી શકે છે અને આંખ કે મોં માં જાય તો ઝેર ચડી શકે છે.

૫૦. લીંબુ અને નારંગી ખાવાથી પેઢામાંથી લોહી નીકળતો સ્કર્વી રોગ કેમ મટે છે?
ઉત્તર: સ્કર્વી એ વિટામિન C ની ઉણપથી થતો રોગ છે. લીંબુ અને નારંગી ખાટા ફળો હોવાથી તેમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં વિટામિન C રહેલું છે, જે શરીરની ઉણપ પૂરી કરી રોગ મટાડે છે.

૫૧. હિમાલયની આસપાસ અને ઉત્તરના મેદાની વિસ્તારના લોકોમાં ગોઇટર કેમ વ્યાપક બન્યો હતો?
ઉત્તર: તે વિસ્તારની પહાડી જમીનમાં કુદરતી રીતે જ આયોડિન ખનીજતત્ત્વની ઉણપ હતી, જેનાથી ત્યાંના પાણી અને પાકોમાં આયોડિન નહોતું મળતું. પરિણામે લોકોમાં આયોડિનની ઉણપથી ગોઇટર (ગળાનો સોજો) ફેલાયો હતો.

૫૨. અગરીયા સમુદાય રણમાં રહીને શું અદભુત કાર્ય કરે છે?
ઉત્તર: અગરીયા સમુદાયના લોકો દર વર્ષે આઠ મહિના સુધી કચ્છના રણમાં કાળઝાળ ગરમી વચ્ચે રહીને દરિયાના ખારા પાણીને ક્યારાઓમાં ભરી, મહેનત કરીને આખા દેશ માટે મીઠું (નમક) પકવે છે.

૫૩. પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ) આપણા આહારનો કેમ અનિવાર્ય ભાગ હોવો જોઈએ?
ઉત્તર: પાચક રેસા ખોરાક સાથે ભળીને મળની માત્રા વધારે છે. તે અપાચિત ખોરાકને આંતરડામાંથી આગળ ધકેલે છે, જેનાથી પેટ એકદમ સાફ થાય છે અને કબજિયાત જેવી પીડાદાયક સમસ્યા થતી નથી.

૫૪. શાકભાજીને વાપરતાં પહેલાં ધોવા જોઈએ, પણ કાપ્યા પછી કેમ ન ધોવા જોઈએ?
ઉત્તર: શાકભાજીમાં રહેલા પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિનો (જેમ કે વિટામિન B અને C) તેને કાપ્યા પછી ધોવાથી પાણી સાથે ધોવાઈને દૂર થઈ જાય છે. તેથી તેને હંમેશાં કાપતાં પહેલાં જ ધોવા જોઈએ.

૫૫. ડૉ. કોલુથુર ગોપાલનનું ભારતીય શાળાઓના બાળકોના પોષણ માટે શું મોટું પ્રદાન છે?
ઉત્તર: તેમણે ૫૦૦થી વધુ ભારતીય ખોરાકોનું પૃથક્કરણ કરી કુપોષણની ઓળખ કરી. તેમના તારણોના આધારે શાળાઓમાં મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના (PM POSHAN) શરૂ થઈ જેથી ગરીબ બાળકોને સમતોલ ભોજન મળ્યું.

૫૬. બટાકાની વેફર અને શેકેલા ચણામાંથી કયો આહાર પસંદ કરવો જોઈએ? કેમ?
ઉત્તર: શેકેલા ચણા પસંદ કરવા જોઈએ. કારણ કે ચણામાં વેફર કરતા ચરબી ૫ ગણી ઓછી અને શરીર માટે જરૂરી પ્રોટીન અને રેસા ૩ ગણા વધારે હોય છે. વેફર એ હાનિકારક જંક ફૂડ છે.

૫૭. ફોર્ટિફિકેશન (Fortification) એટલે શું? તેનું એક ઉદાહરણ આપો.
ઉત્તર: ખોરાકની પોષણ ક્ષમતા વધારવા માટે પેકિંગ સમયે બહારથી જરૂરી વિટામિન્સ કે ખનીજતત્ત્વો ઉમેરવાની ક્રિયાને ફોર્ટિફિકેશન કહે છે. જેમ કે સામાન્ય મીઠામાં આયોડિન ઉમેરી 'આયોડિનયુક્ત મીઠું' બનાવવું.

૫૮. મિલેટ્સ (જુવાર, બાજરી, રાગી) ને શા માટે 'પૌષ્ટિક અનાજ' (Nutri-cereals) કહે છે?
ઉત્તર: મિલેટ્સમાં વિટામિનો, આયર્ન, કેલ્શિયમ અને પાચક રેસા સામાન્ય અનાજ કરતા ખૂબ વધારે પ્રમાણમાં હોય છે અને તે શરીરની દૈનિક જરૂરિયાત પૂરી કરે છે, તેથી તેમને પૌષ્ટિક અનાજ કહે છે.

૫૯. અન્નયાત્રા (Food Miles) એટલે શું? તેનું અંતર કેમ ઓછું રાખવું જોઈએ?
ઉત્તર: અન્ન ખેતરથી લઈને ગ્રાહકની થાળી સુધી પહોંચવા જેટલું અંતર કાપે તેને અન્નયાત્રા કહે છે. અન્નયાત્રા ઓછી રાખવાથી પરિવહન ખર્ચ, ઈંધણનો બગાડ અને પ્રદૂષણ ઘટે છે અને સ્થાનિક ખેડૂતોને પ્રોત્સાહન મળે છે.

૬૦. શાળાઓમાં રચાતા 'પરંપરાગત વાનગી મહોત્સવ' ની મુખ્ય થીમ શું હોય છે?
ઉત્તર: તેની થીમ 'સ્વસ્થ આહાર, સ્વસ્થ જીવન' (Eat Healthy, Live Healthy) હોય છે, જેનો ઉદ્દેશ બાળકો દેશી અને ઘરની પૌષ્ટિક વાનગીઓ ખાતા થાય અને જંક ફૂડ ટાળે તે સમજાવવાનો છે.

📝 વિભાગ E: સવિસ્તાર મુદ્દાસર ઉત્તરો (૫ ગુણના) - પ્રશ્નો ૬૧ થી ૭૫

૬૧. બટાકાની સ્લાઈસ, બ્રેડ અને રાંધેલા ચોખામાં સ્ટાર્ચની હાજરી ચકાસવાના પ્રયોગની રીત અને તારણ સવિસ્તાર સમજાવો.
ઉત્તર:
• હેતુ: આપેલા ખાદ્ય પદાર્થોમાં સ્ટાર્ચ (એક પ્રકારના કાર્બોદિત) ની હાજરી તપાસવી.
• સાધનો/પદાર્થો: બટાકાની સ્લાઈસ, બ્રેડ, રાંધેલા ચોખા (ભાત), ડ્રોપર અને મંદ આયોડિનનું દ્રાવણ.
• પદ્ધતિ: સૌપ્રથમ દરેક પદાર્થનો થોડો નમૂનો સાફ પ્લેટમાં અલગ-અલગ રાખો. હવે ડ્રોપરની મદદથી મંદ આયોડિનના દ્રાવણના ૨-૩ ટીપાં બટાકાની સ્લાઈસ, બ્રેડ અને ચોખા પર વારાફરતી નાખો. થોડી મિનિટો સુધી રંગમાં થતા ફેરફારનું અવલોકન કરો.
• અવલોકન: બટાકાની સ્લાઈસ, બ્રેડ અને ચોખા પર આયોડિન નાખતાં જ તેનો રંગ બદલાઈને ઘેરો ભૂરો-કાળો (Blue-Black) થઈ જાય છે.
• તારણ: ભૂરો-કાળો રંગ એ સાબિત કરે છે કે બટાકા, બ્રેડ અને ચોખામાં સ્ટાર્ચ વિપુલ પ્રમાણમાં હાજર છે.

૬૨. કોઈપણ ખાદ્ય પદાર્થમાં (દા.ત. સોયાબીન પાવડર કે બાફેલા ચણા) પ્રોટીન હાજર છે કે નહીં તે ચકાસવાની પદ્ધતિ સવિસ્તાર આકૃતિની સમજૂતી સાથે લખો.
ઉત્તર:
• હેતુ: આપેલા ખાદ્ય પદાર્થમાં પ્રોટીનની હાજરી તપાસવી.
• સાધનો/રસાયણો: સોયાબીન પાવડર, કસનળી, પાણી, ડ્રોપર, કોપર સલ્ફેટ ($CuSO_4$) નું દ્રાવણ અને કોસ્ટિક સોડા ($NaOH$) નું દ્રાવણ, ખલ-દસ્તો.
• પદ્ધતિ: સોયાબીનનો થોડો પાવડર લો (નમૂનો ઘન હોય તો ખલ-દસ્તામાં વાટી પેસ્ટ બનાવો). આ પાવડરને એક કસનળીમાં નાખી તેમાં ૧૦ ટીપાં પાણી ઉમેરી બરાબર હલાવી લો. હવે ડ્રોપરની મદદથી તેમાં ૨ ટીપાં કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણના અને બીજા ડ્રોપર વડે ૧૦ ટીપાં કોસ્ટિક સોડાના દ્રાવણના ઉમેરો. કસનળીને બરાબર હલાવીને ૫ મિનિટ મૂકી રાખો.
• અવલોકન: કસનળીમાં રહેલા સોયાબીનના દ્રાવણનો રંગ બદલાઈને સુંદર જાંબલી (Violet) રંગનો થઈ જાય છે.
• તારણ: જાંબલી રંગ એ સાબિત કરે છે કે સોયાબીનમાં પ્રોટીન ખૂબ જ ઊંચી માત્રામાં હાજર છે.

૬૩. ત્રુટિજન્ય રોગો એટલે શું? વિટામિન A, B, C, D અને આયર્નની ઉણપથી થતા રોગો, તેના લક્ષણો અને સુધારાના ઉપાયો જણાવો.
ઉત્તર: આહારમાં લાંબા સમય સુધી એક કે તેથી વધુ પોષકતત્ત્વો ન મળવાથી શરીરમાં જે રોગ કે વિકાર થાય તેને ત્રુટિજન્ય રોગો કહે છે.
• ૧. વિટામિન A: તેની ઉણપથી 'રતાંધળાપણું' થાય છે. લક્ષણ: રાત્રે સાવ ન દેખાવું. ઉપાય: ગાજર, પપૈયું, દૂધ ખાવું.
• ૨. વિટામિન B: ઉણપથી 'બેરીબેરી' થાય છે. લક્ષણ: હાથ-પગમાં બળતરા, સોજો. ઉપાય: કઠોળ, સૂકોમેવો ખાવો.
• ૩. વિટામિન C: ઉણપથી 'સ્કર્વી' થાય છે. લક્ષણ: પેઢામાંથી રક્તસ્ત્રાવ. ઉપાય: આમળાં, લીંબુ, નારંગી ખાવા.
• ૪. વિટામિન D: ઉણપથી 'રિકેટ્સ (સુક્તાન)' થાય છે. લક્ષણ: હાડકાં સોફ્ટ થઈ વળી જવા. ઉપાય: સૂર્યપ્રકાશ, દૂધ, માખણ.
• ૫. આયર્ન (લોહ): ઉણપથી 'એનીમિયા (પાંડુરોગ)' થાય છે. લક્ષણ: અતિ નબળાઈ અને શ્વાસ ચડવો. ઉપાય: પાલકની ભાજી, બીટ, દાડમ ખાવું.

૬૪. જંક ફૂડ ખાવાથી શરીરમાં કઈ-કઈ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ ઉદ્ભવે છે? બટાકાની વેફર અને નૂડલ્સના સંદર્ભમાં તમારા વિચારો રજૂ કરો.
ઉત્તર: જંક ફૂડ એવો આહાર છે જેમાં ખાંડ, મીઠું અને નુકસાનકારક ચરબીનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું હોય છે, પણ પ્રોટીન, વિટામિન, કેલ્શિયમ અને રેસા સાવ નહિવત હોય છે.
• બટાકાની વેફર કે નૂડલ્સ ખાવાથી આપણને માત્ર ખાલી કેલરી (ઊર્જા) મળે છે જે ફેટ તરીકે શરીરમાં જમા થાય છે.
• આનાથી વ્યક્તિ ઝડપથી મેદસ્વી (મોટોપો/ઓબેસિટી) બને છે, જે હૃદય રોગ, ડાયાબિટીસ અને નાની ઉંમરે સાંધાના દુખાવાનું કારણ બને છે.
• જંક ફૂડમાં પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ) બિલકુલ ન હોવાથી આંતરડામાં ખોરાક સડી જાય છે, જેથી વારંવાર કબજિયાત અને પેટમાં અસહ્ય દુખાવો રહે છે. તંદુરસ્ત જીવન માટે જંક ફૂડ સાવ બંધ કરી સમતોલ ઘરનો આહાર લેવો જોઈએ.

૬૫. અન્નયાત્રા (Food Miles) ની વિગતે ચર્ચા કરો. ખેતરથી આપણી થાળી સુધી રોટલી કેવી રીતે પહોંચે છે તેના પગલાં વિગતવાર વર્ણવો.
ઉત્તર: ખેતરમાં પાકના ઉત્પાદનથી ગ્રાહકની થાળી સુધી ખોરાક જે લાંબુ અંતર કાપે છે તેને અન્નયાત્રા (Food Miles) કહે છે. રોટલી બનવાની અન્નયાત્રાના મુખ્ય સોપાનો નીચે મુજબ છે:
• ૧. ખેતરમાં વાવણી: ખેડૂત જમીન તૈયાર કરી ઘઉંના બીજ વાવે છે, પાણી પાઈ ઉછેરે છે.
• ૨. લણણી: ઘઉંનો પાક તૈયાર થતાં તેને કાપીને અનાજ છૂટું પાડે છે.
• ૩. છડવું અને ઉપણવું: દાણામાંથી ફોતરાં દૂર કરી ચોખ્ખા ઘઉં તૈયાર થાય છે.
• ૪. સંગ્રહ અને પરિવહન: ઘઉંને કોથળાઓમાં ભરી ગોડાઉનમાં સંગ્રહ કરી ટ્રકો દ્વારા બજાર/દુકાન સુધી પહોંચાડાય છે.
• ૫. દળવું અને પેકિંગ: ઘંટીમાં ઘઉં દળી લોટ બનાવી પેકિંગ થાય છે.
• ૬. થાળી સુધી: મમ્મી બજારમાંથી લોટ લાવી, લોટ બાંધી, ગેસ પર રોટલી શેકી થાળીમાં પીરસે છે. આ લાંબી યાત્રા પાછળ અનેક લોકોનો શ્રમ હોવાથી ક્યારેય અન્ન ફેંકવું ન જોઈએ.

૬૬. રેશ્માને ઝાંખા પ્રકાશમાં વસ્તુઓ જોવામાં તકલીફ પડતી હતી. (i) તે કયા ત્રુટિજન્ય રોગથી પીડાય છે? (ii) કયા ઘટકની ઉણપ છે? (iii) આ માટે કેવો આહાર લેવો જોઈએ?
ઉત્તર:
• (i) રેશ્મા રતાંધળાપણું (દૃષ્ટિ ગુમાવવી) નામના ત્રુટિજન્ય રોગથી પીડાઈ રહી છે.
• (ii) તેના ખોરાકમાં આહારના મુખ્ય ઘટક વિટામિન A ની ઉણપ છે.
• (iii) આ સમસ્યાને દૂર કરવા માટે તેણીએ પોતાના આહારમાં નીચેના ચાર ખાદ્ય પદાર્થોનો ખાસ સમાવેશ કરવો જોઈએ:
1. ગાજર: જેમાં બીટા-કેરોટિન (વિટામિન A) ભરપૂર છે.
2. પપૈયું અને પાકી કેરી: જે આંખો માટે ખૂબ જ પૌષ્ટિક ફળો છે.
3. દૂધ: જે સર્વગ્રાહી વિટામિન પૂરું પાડે છે.
4. લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી: જે આંખોની રોશની સુધારે છે.

૬૭. ગૌરવને અકસ્માતમાં પગનું હાડકું તૂટી ગયું. ડૉક્ટરે તેને કેલ્શિયમની સાથે વિટામિન D નું સિરપ કેમ આપ્યું? વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો.
ઉત્તર:
• (i) તૂટેલા હાડકાને ફરી જોડવા અને મજબૂત કરવા માટે કેલ્શિયમ ખનીજતત્ત્વ એ હાડકાનો મુખ્ય બંધારણીય ઘટક છે. તેથી હાડકા સાજા કરવા કેલ્શિયમની ગોળીઓ આપી.
• (ii) પરંતુ, વિજ્ઞાનનો નિયમ છે કે જો શરીરમાં વિટામિન D હાજર ન હોય, તો આપણું શરીર આહાર કે દવામાંથી કેલ્શિયમનું શોષણ કરી શકતું નથી.
• (iii) ડૉક્ટરે ખાતરી કરવા માટે કેલ્શિયમની ગોળીઓ નકામી ન જાય અને પગના હાડકાં ઝડપથી કેલ્શિયમ શોષીને સાજા થઈ જાય, તે હેતુથી કેલ્શિયમની સાથે વિટામિન D નું સિરપ પણ આપ્યું.

૬૮. ખાંડ કાર્બોહાઇડ્રેટ હોવા છતાં આયોડિનના ટેસ્ટમાં ભૂરો-કાળો રંગ કેમ નથી આપતી?
ઉત્તર: આયોડિન રસાયણ માત્ર **સ્ટાર્ચ (જટિલ કાર્બોહાઇડ્રેટ)** ની હાજરીમાં જ ભૂરો-કાળો રંગ આપે છે. ખાંડ (સુક્રોઝ) એ ખૂબ જ સરળ કાર્બોહાઇડ્રેટ (શર્કરા) છે, જેનું બંધારણ સ્ટાર્ચ જેવું જટિલ હોતું નથી. તેથી, ખાંડ કાર્બોદિત હોવા છતાં આયોડિન સાથે પ્રક્રિયા કરતી નથી અને રંગ બદલાતો નથી.

૬૯. રામન કહે છે કે "બધા જ સ્ટાર્ચ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ છે, પણ બધા કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ સ્ટાર્ચ નથી." આ વિધાન ચકાસો.
ઉત્તર: આ વિધાન ૧૦૦% સાચું છે. કાર્બોહાઇડ્રેટ એ પોષકતત્ત્વોનું મોટું જૂથ છે, જેમાં ગ્લુકોઝ, ફ્રુક્ટોઝ, સુક્રોઝ (ખાંડ) જેવા સરળ સ્વરૂપો અને સ્ટાર્ચ તથા સેલ્યુલોઝ જેવા જટિલ સ્વરૂપોનો સમાવેશ થાય છે. સ્ટાર્ચ એ કાર્બોહાઇડ્રેટનો જ એક ભાગ હોવાથી બધા જ સ્ટાર્ચ ચોક્કસ કાર્બોહાઇડ્રેટ છે, પરંતુ ગ્લુકોઝ કે ખાંડ કાર્બોહાઇડ્રેટ હોવા છતાં તે સ્ટાર્ચ નથી. આથી કહી શકાય કે બધા જ કાર્બોહાઇડ્રેટ સ્ટાર્ચ હોતા નથી.

૭૦. લેબોરેટરીમાં આયોડિનના ટીપાં સાડી પર પડતાં જ તે ભૂરી-કાળી થઈ ગઈ પણ મોજાં પર રંગ બદલાયો નહીં. કેમ?
ઉત્તર: આયોડિન એ સ્ટાર્ચ સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરી ભૂરો-કાળો રંગ આપે છે. શિક્ષકની સાડી સુતરાઉ કાપડ (Cotton) ની બનેલી હશે. સુતરાઉ કાપડમાં કડક રાખવા માટે **સ્ટાર્ચ (માવા / કંજ)** નો ઉપયોગ થાય છે, તેથી ત્યાં રંગ બદલાયો. જ્યારે મિષ્ટીના મોજાં નાયલોન કે ઉનના બનેલા હોવાથી તેમાં કોઈ સ્ટાર્ચ નહોતો, તેથી મોજાં પર રંગ બદલાયો નહીં.

૭૧. શા માટે દાદીમાને કબજિયાતની સમસ્યામાં ડૉક્ટરે રેસાથી ભરપૂર આહાર લેવા સલાહ આપી?
ઉત્તર: દાદીમા ઉંમરલાયક હોવાથી તેમનું પાચનતંત્ર ધીમું પડી ગયું હોય. રેસાવાળો આહાર (જેવો કે લીલા શાકભાજી, ફળો) મળને પોચો બનાવે છે અને આંતરડાના હલનચલનને સક્રિય કરે છે. આનાથી મળત્યાગ સરળ બને છે અને કબજિયાતમાં ઝડપી રાહત મળે છે, તેથી ડૉક્ટરે આ સલાહ આપી.

૭૨. મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના (PM POSHAN) સરકારી શાળાના બાળકોના સ્વાસ્થ્ય માટે કેમ વરદાન સાબિત થઈ છે?
ઉત્તર: ભારતમાં ગરીબ પરિવારોના બાળકો યોગ્ય પોષણ ન મળવાને કારણે 'પ્રોટીન-ઊર્જા કુપોષણ' અને એનીમિયા (પાંડુરોગ) નો ભોગ બનતા હતા. આ યોજના હેઠળ શાળાઓમાં દરરોજ દાળ, ભાત, કઠોળ અને શાકભાજી જેવો ગરમ અને તાજો સમતોલ આહાર મફત આપવામાં આવે છે, જે લાખો બાળકોની પોષણ સ્થિતિ અને હાજરીમાં સુધારો લાવી વરદાન સાબિત થઈ છે.

૭૩. શું શરીરની તમામ પોષક જરૂરિયાતો માટે માત્ર બાજરી કે જુવાર (મિલેટ્સ) જ ખાવું પૂરતું છે? ચર્ચા કરો.
ઉત્તર: ના, મિલેટ્સ અત્યંત પૌષ્ટિક અનાજ હોવા છતાં તેમાંથી શરીરને જોઈતા બધા જ વિટામિન્સ, ચરબી કે પાણી મળી શકતા નથી. કોઈપણ એક જ આહાર ક્યારેય સમતોલ હોતો નથી. શરીરને તંદુરસ્ત રાખવા મિલેટ્સની સાથે લીલા શાકભાજી, ફળો, દૂધ અને પૂરતું પાણી પણ લેવું પડે છે.

૭૪. સ્થાનિક સ્તરે અને મોસમ મુજબ ઊગતી વનસ્પતિ ખાવાથી પર્યાવરણ અને પૃથ્વીને શું ફાયદો થાય?
ઉત્તર: સ્થાનિક ખોરાક ખાવાથી વાહનો દ્વારા થતી અન્નયાત્રા (Food Miles) ઘટે છે, જેનાથી ઈંધણ બચે છે અને કાર્બન ઉત્સર્જન (પ્રદૂષણ) ઓછું થાય છે. આનાથી સ્થાનિક ઓર્ગેનિક ખેતીને પ્રોત્સાહન મળે છે, પર્યાવરણ બચે છે અને આપણને તાજો આહાર મળે છે.

૭૫. ઉચિત આહાર એટલે શું? ભોજન કરવાની કઈ કાળજીઓ આપણા શરીરને સ્વસ્થ રાખે છે?
ઉત્તર: શરીરની ઉંમર અને પ્રવૃત્તિને અનુરૂપ યોગ્ય પોષણ આપતા આહારને ઉચિત આહાર કહેવાય. સ્વસ્થ રહેવા માટેની કાળજીઓ:
• જંક ફૂડ સાવ બંધ કરવું અને લીલા શાકભાજી-ફળો ખાવા.
• શાકભાજી રાંધતી વખતે વધુ ગરમ ન કરવા જેથી વિટામિન્સ નષ્ટ ન થાય.
• હંમેશા તાજો, મોસમી અને સ્થાનિક આહાર જ લેવો.
• શરીરના ઝેરી કચરાને દૂર કરવા રોજ ૮-૧૦ ગ્લાસ ચોખ્ખું પાણી પીવું.
• થાળીમાં ક્યારેય અન્નનો બગાડ ન કરવો.

આ પ્રકરણ-૩ ની પ્રિન્ટ કરી શકાય તેવી સુંદર અને ચોખ્ખી PDF ડાઉનલોડ કરવા નીચે ક્લિક કરો:

📥 પ્રકરણ-3 સંપૂર્ણ મટેરિયલ PDF ડાઉનલોડ કરો

📢 અમારા શૈક્ષણિક WhatsApp ગ્રુપમાં જોડાઓ

નવા અભ્યાસક્રમની આવી જ શૈક્ષણિક મટેરિયલ અને તમામ પીડીએફ ફાઇલો સીધા તમારા મોબાઇલમાં મેળવવા માટે આજે જ અમારા WhatsApp ગ્રુપમાં જોડાઓ. તમારા અન્ય શિક્ષક મિત્રોને પણ આ લિંક ખાસ શેર કરજો.

🟢 Follow this link to join my WhatsApp group

✍️ મટેરિયલ કર્તા: RITESH SARAIYA (ARUNOGYAN)

×

👋 ARUNOGYAN પરિવારમાં જોડાઓ!

શૈક્ષણિક સાહિત્ય, ઓનલાઇન ક્વિઝ, સ્કોલરશિપ મટીરીયલ અને ડિજિટલ ટૂલ્સની અપડેટ દરરોજ ફ્રી તમારા મોબાઈલ પર મેળવવા માટે અમારા બ્લોગને અત્યારે જ ફોલો કરો.

🔔 Follow Our Blog

૧૦૦% સુરક્ષિત અને નિઃશુલ્ક શૈક્ષણિક સેવા