standard 7 , science , lession 2

ધોરણ-7 | વિજ્ઞાન

🍽️ પ્રकरण ૨: પ્રાણીઓમાં પોષણ (Nutrition in Animals)

✨ પાચન અને ગીતાજીનું ચિંતન ✨

"अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥"
(શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા - અધ્યાય ૧૫, શ્લોક ૧૪)

અર્થ: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે - "હું તમામ સજીવોના શરીરમાં રહેલો 'વૈશ્વાનર' (જઠરાગ્નિ) બનીને, પ્રાણ અને અપાન વાયુના સહયોગથી ચાર પ્રકારના આહાર (ચાવીને, ગળીને, ચૂસીને અને ચાટીને લેવાતા ખોરાક) ને પચાવું છું."

📌 પ્રકરણની વિગતવાર વૈજ્ઞાનિક સમજૂતી

૧. પાચન એટલે શું?

खोરાકના જટિલ ઘટકોનું સરળ ઘટકોમાં રૂપાંતરણ થવાની પ્રક્રિયાને પાચન (Digestion) કહે છે. પ્રાણીઓ પોતાનો ખોરાક પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે મેળવે છે. પ્રાણી પોષણમાં પોષક તત્ત્વોની જરૂરિયાત, ખોરાક ગ્રહણ કરવાની રીત અને શરીરમાં તેના વપરાશનો સમાવેશ થાય છે.

૨. ખોરાક ગ્રહણ કરવાની વિવિધ રીતો

જુદા જુદા પ્રાણીઓમાં ખોરાક લેવાની રીતો જુદી જુદી હોય છે:

• મધમાખી અને હમિંગ બર્ડ: વનસ્પતિમાંથી રસ ચૂસે છે.
• અજગર જેવા સાપ: સીધો આખેઆખો ખોરાક ગળી જાય છે.
• જલીય પ્રાણીઓ: પાણીમાં તરતા ખોરાકના સૂક્ષ્મ કણોને ગાળીને ખાય છે.
• તારામાછલી (Starfish): કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના સખત કવચવાળા નરમ પ્રાણીના કવચને ખોલી, પોતાનું જઠર મોં દ્વારા બહાર કાઢીને નરમ પ્રાણીને ખાય છે.

૩. มનુષ્યમાં પાચનતંત્રના મુખ્ય ભાગો

મનુષ્યનું પાચનતંત્ર એક સળંગ માર્ગ રચે છે જેને પાચનનળી (Alimentary Canal) કહે છે:

1. મુખગુહા (Buccal cavity) - અહીં લાળગ્રંથિ લાળરસ સ્રવે છે જે સ્ટાર્ચનું સરળ શર્કરામાં પાચન કરે છે.
2. અન્નનળી (Oesophagus) - ખોરાકને જઠર તરફ વહન કરાવે છે.
3. જઠર (Stomach) - જાડી દીવાલવાળી 'J' આકારની કોથળી. તેમાં હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ, શ્લેષ્મ અને પાચકરસો હોય છે જે પ્રોટીનનું પાચન કરે છે.
4. નાનું આંતરડું (Small intestine) - ૭.૫ મીટર લાંબું, અત્યંત ગૂંચળામય છે. અહીં ખોરાકનું સંપૂર્ણ પાચન થાય છે અને રસાંકુરો (Villi) દ્વારા પોષકદ્રવ્યોનું શોષણ થાય છે.
5. મોટું આંતરડું (Large intestine) - ૧.૫ મીટર લાંબું, તે અપાચિત ખોરાકમાંથી પાણી અને ક્ષારોનું શોષણ કરે છે.
6. મળદ્વાર (Anus) - અપાચિત કચરાનો નિકાલ કરે છે.

💡 વૈજ્ઞાનિક શોધની રહસ્યકથા: ૧૮૨૨માં એલેક્સીસ સેન્ટ માર્ટિન નામના વ્યક્તિના જઠરમાં ગોળી વાગવાના આકસ્મિક બનાવથી અમેરિકન આર્મી ડૉક્ટર વિલિયમ બ્યુમોન્ટને જઠરમાં ખોરાક વલોવવાની અને એસિડિક પાચનની પ્રક્રિયા લાઈવ જોવાનો સુવર્ણ અવસર મળ્યો હતો!

🎯 વિભાગ A: વૈકલ્પિક પ્રશ્નો (MCQs) - પ્રશ્નો ૧ થી ૧૫

૧. જટિલ કાર્બોદિત ઘટકોનું સરળ શર્કરા (ગ્લુકોઝ) માં રૂપાંતરણ કયા અંગમાં પૂર્ણ થાય છે?

૨. સ્ટાર્ચના પાચનની શરૂઆત મુખગુહામાં કયા પાચક સ્રાવ દ્વારા થાય છે?

૩. નાના આંતરડાની લંબાઈ આશરે કેટલી હોય છે?

૪. પિત્તરસ નીચેના પૈકી કયા ઘટકના પાચનમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે?

૫. મનુષ્યના શરીરમાં પ્રોટીનના પાચનની શરૂઆત ક્યાં થાય છે?

૬. તારામાછલી કયા રાસાયણિક કવચ ધરાવતા સજીવોને આરોગે છે?

૭. જીભના કયા ભાગમાં કડવો સ્વાદ અનુભવાય છે?

૮. જઠરનો આકાર અંગ્રેજીના કયા મૂળાક્ષર જેવો હોય છે?

૯. કાયમી દાંત સામાન્ય રીતે કઈ વયમર્યાદામાં પડવાના શરૂ થાય છે અથવા રહે છે?

૧૦. લાળ સ્ટાર્ચનું નીચેના પૈકી કયા સરળ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરણ કરે છે?

૧૧. પ્રોટીનનું પાચન થઈ કયો સરળ પદાર્થ બને છે?

૧૨. ઘોડા અને સસલા જેવા પ્રાણીઓમાં અન્નનળી અને નાના આંતરડા વચ્ચે કઈ રચના આવેલી હોય છે?

૧૩. કોની ચરબી ગાયના દૂધની ચરબી કરતા પાચનમાં ઘણી સરળ હોય છે?

૧૪. ખોરાક ગળવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન કયો પડદો શ્વાસનળીના માર્ગને બંધ રાખે છે?

૧૫. જીભ એ મુખગુહાના કયા ભાગે જોડાયેલું માંસલ અંગ છે?

✏️ વિભાગ B: ખાલી જગ્યા પૂરો (પ્રશ્નો ૧૬ થી ૩૦)

૧૬. ખોરાકને શરીરની અંદર લેવાની પ્રક્રિયાને ___________ કહે છે.
અંતઃગ્રહણ (Ingestion)

૧૭. પ્રથમ સમૂહના દાંત પડી ગયા બાદ તેની જગ્યાએ ___________ દાંત આવે છે.
કાયમી દાંત (Permanent teeth)

૧૮. લાળરસમાં રહેલું પ્રવાહી સ્ટાર્ચનું સરળ ___________ માં રૂપાંતરણ કરે છે.
શર્કરા (Sugar)

૧૯. જીભની સપાટી પર ખોરાકનો સ્વાદ પારખવા માટે ___________ આવેલા હોય છે.
સ્વાદાંકુરો (Taste buds)

૨૦. જઠરની અંદરની દીવાલ શ્લેષ્મ, પાચકરસો અને ___________ એસિડનો સ્રાવ કરે છે.
ஹાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl)

૨૧. યકૃત એ લાલાશ પડતા બદામી રંગની ગ્રંથિ છે જે ___________ રસનો સ્રાવ કરે છે.
પિત્તરસ (Bile juice)

૨૨. પિત્તરસનો સંગ્રહ ___________ નામની કોથળીમાં થાય છે.
પિત્તાશય (Gall bladder)

૨૩. સ્વાદુપિંડ જઠરની નીચે આવેલી આછા બદામી રંગની મોટી ગ્રંથિ છે જે ___________ સ્રવે છે.
સ્વાદુરસ (Pancreatic juice)

૨૪. પાચિત ખોરાકનું શોષણ નાના આંતરડાની દીવાલમાં આવેલા ___________ દ્વારા થાય છે.
รસાંકુરો (Villi)

૨૫. શોષાયેલ પદાર્થો દ્વારા શરીરમાં જટિલ પ્રોટીન નિર્માણની પ્રક્રિયાને ___________ કહે છે.
સ્વાંગીકરણ (Assimilation)

૨૬. ઘાસ ખાતા પ્રાણીઓમાં અર્ધપાચિત ખોરાકને ___________ કહે છે.
વાગોળ (Cud)

૨૭. અમીબા પોતાના કોષરસમાં આંગળી જેવા પ્રવર્ધો બહાર કાઢે છે જેને ___________ કહે છે.
કૂટપાદ અથવા ખોટા પગ (Pseudopodia)

૨૮. અમીબામાં પકડાયેલો ખોરાક ___________ માં ફસાય છે.
અન્નધાની (Food vacuole)

૨૯. પાણી જેવો પ્રવાહી મળ વારંવાર નીકળવાની જીવલેણ સ્થિતિને ___________ કહે છે.
ઝાડા (Diarrhoea)

૩૦. ખોરાકમાં રહેલા જટિલ ઘટક ચરબીનું સંપૂર્ણ પાચન થઈ તે ___________ અને ગ્લિસરોલમાં ફેરવાય છે.
ફેટી એસિડ (Fatty acids)

❌/✔️ વિભાગ C: ખરાં-ખોટાં જણાવો (પ્રશ્નો ૩૧ થી ૪૫)

૩૧. દૂધિયા દાંત સામાન્ય રીતે ૧૨ વર્ષની ઉંમરે પડી જાય છે.
ખોટું (તે ૬ થી ૮ વર્ષની ઉંમરે પડી જાય છે)

૩૨. ખોરાક ચાવવાની અને ભરડવાની ક્રિયા દાઢ અને અગ્રદાઢ દ્વારા થાય છે.
ખરું

૩૩. મીઠાઈ અને ઠંડા પીણાં દાંતના સડા માટેના મુખ્ય દૂષણો છે.
ખરું

૩૪. જીભ પાછળના છેડે મુક્ત હોય છે અને બધી દિશામાં હલનચલન કરી શકે છે.
ખોટું (તે આગળના છેડે મુક્ત હોય છે અને પાછળના તળિયે જોડાયેલી હોય છે)

૩૫. ઉલટી દરમિયાન ખોરાક અન્નનળીમાં વિરુદ્ધ દિશામાં ગતિ કરે છે.
ખરું

૩૬. જઠર એ પાચનમાર્ગનો સૌથી સાંકડો ભાગ છે.
ખોટું (તે પાચનમાર્ગનો સૌથી પહોળો ભાગ છે)

૩૭. શ્લેષ્મ જઠરની અંદરની દીવાલને એસિડ સામે રક્ષણ આપે છે.
ખરું

૩૮. યકૃત આપણા શરીરની સૌથી નાની ગ્રંથિ છે.
ખોટું (તે આપણા શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે)

૩૯. સ્વાદુરસ કાર્બોદિત, પ્રોટીન અને ચરબી ત્રણેય પર કાર્ય કરી તેને સરળ સ્વરૂપમાં ફેરવે છે.
ખરું

૪૦. મોટા આંતરડાની લંબાઈ નાના આંતરડા કરતા વધુ હોય છે.
ખોટું (નાનું આંતરડું ૭.૫ મીટર અને મોટું આંતરડું માત્ર ૧.૫ મીટર લાંબું હોય છે)

૪૧. રસાંકુરો પાચિત ખોરાકની શોષણ સપાટીમાં ઘટાડો કરે છે.
ખોટું (તે સપાટીમાં વધારો કરે છે)

૪૨. મનુષ્ય સેલ્યુલોઝનું પાચન સરળતાથી કરી શકે છે.
ખોટું (મનુષ્યમાં સેલ્યુલોઝ પચાવનારા બેક્ટેરિયા હોતા નથી)

૪૩. અમીબા સતત પોતાનો આકાર અને સ્થાન બદલે છે.
ખરું

૪૪. ઘાસ એ સેલ્યુલોઝથી ભરપૂર કાર્બોદિત પદાર્થ છે.
ખરું

૪૫. બકરીનું દૂધ ગાયના દૂધ કરતાં પચવામાં ભારે હોય છે.
ખોટું (તેમાં રહેલી ચરબી સરળ હોવાથી તે પચવામાં વધુ હલકું અને સરળ છે)

🔬 વિભાગ D: ટૂંકા પ્રશ્નો અને વૈજ્ઞાનિક कारणો (પ્રશ્નો ૪૬ થી ૬૦)

૪૬. આપણને ગ્લુકોઝમાંથી શા માટે તાત્કાલિક ઊર્જા મળે છે?
ઉત્તર: ગ્લુકોઝ એ શર્કરાનું સૌથી સરળ સ્વરૂપ છે જેને પચાવવા માટે કોઈ જટિલ ક્રિયાની જરૂર હોતી નથી. તે રુધિરમાં સીધું જ શોષાઈને ઓક્સિજનની મદદથી કોષોમાં ત્વરિત શક્તિ મુક્ત કરે છે.

૪૭. ઘાસ ખાતા પ્રાણીઓ શા માટે સતત વાગોળે છે?
ઉત્તર: ઘાસમાં સેલ્યુલોઝ પુષ્કળ હોય છે. પશુઓ તેને ચાવ્યા વગર જ ગળી જઈને આમાશયમાં સંગ્રહે છે, જ્યાં તે અર્ધપાચિત 'વાગોળ' બને છે. આ વાગોળ પછી નાના ગોળકો સ્વરૂપે મોંમાં પાછો આવે છે અને પશુઓ તેને શાંતિપૂર્વક બેઠા-બેઠા ચાવે છે.

૪૮. ખોરાક ઉતાવળમાં ખાવાથી ક્યારેક ઉધરસ કે હેડકી કેમ આવે છે?
ઉત્તર: ગળામાં ખોરાક અને હવાનો સામાન્ય માર્ગ એક જ હોય છે. ઉતાવળમાં ખાવાથી કે હસવાથી પડદા જેવો ઘાટીઢાંકણ વાલ્વ સમયસર શ્વાસનળી બંધ કરી શકતો નથી અને ખોરાકના કણો શ્વાસનળીમાં ઘૂસી જતાં ઉધરસ કે હેડકી આવે છે.

૪૯. બકરીનું દૂધ ગાયના દૂધ કરતાં પચવામાં કેમ સરળ છે?
ઉત્તર: બકરીના દૂધમાં રહેલા ચરબીના કણો ગાયના દૂધની ચરબીના કણો કરતાં રાસાયણિક બંધારણમાં ઘણા સરળ અને નાના હોય છે, જેથી નાનું આંતરડું તે ઝડપથી પચાવી શકે છે.

૫૦. મનુષ્યો શા માટે ઘાસ કે સેલ્યુલોઝ પચાવી શકતા નથી?
ઉત્તર: સેલ્યુલોઝ એ અત્યંત જટિલ કાર્બોદિત છે જેને પચાવવા માટે વિશિષ્ટ બેક્ટેરિયાની જરૂર પડે છે. પશુઓના આમાશય કે અંધાંત્રમાં આ બેક્ટેરિયા હોય છે, જ્યારે મનુષ્યના પાચનતંત્રમાં આવા બેક્ટેરિયા ગેરહાજર હોવાથી આપણે સેલ્યુલોઝ પચાવી શકતા નથી.

૫૧. દાંત સાફ રાખવા માટે 'દંત બાલ' (Dental Floss) નો ઉપયોગ કેમ કરવો જોઈએ?
ઉત્તર: દંત બાલ એ એક ખાસ પ્રકારની મજબૂત દોરી છે જે બે દાંતની વચ્ચે એવી સાંકડી જગ્યાઓમાં પહોંચીને ભરાઈ રહેલો અદ્રશ્ય ખોરાક અને બેક્ટેરિયા બહાર કાઢે છે જ્યાં બ્રશના રેસા પહોંચી શકતા નથી.

૫૨. જઠરમાં હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) નો મુખ્ય ફાળો શો છે?
ઉત્તર: ૧. તે ખોરાક સાથે જઠરમાં દાખલ થયેલા હાનિકારક બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે. ૨. તે જઠરમાં એસિડિક માધ્યમ પૂરું પાડે છે જેથી પ્રોટીનનું પાચન કરતા પાચકરસો સક્રિય બની કાર્ય કરી શકે.

૫૩. પિત્તરસ ક્યાં ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનું મહત્વ શું છે?
ઉત્તર: પિત્તરસ યકૃત (Liver) માં ઉત્પન્ન થાય છે અને પિત્તાશયમાં સંગ્રહાય છે. તે નાના આંતરડામાં જઈને જટિલ ચરબીના કણોનું નાના ગોળકોમાં રૂપાંતરણ (પાચન) કરવાનું મહત્વનું કાર્ય કરે છે.

૫૪. રસાંકુરો (Villi) એટલે શું? તેનું સ્થાન જણાવો.
ઉત્તર: નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આવેલા હજારો આંગળીઓ જેવા નાના પ્રવર્ધોને રસાંકુરો કહે છે. તે પાચિત ખોરાકના શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.

૫૫. સ્વાંગીકરણ (Assimilation) એટલે શું?
ઉત્તર: નાના આંતરડામાંથી શોષાયેલો ખોરાક રુધિરવાહિનીઓ દ્વારા શરીરના વિવિધ અંગો સુધી વહન પામે છે, જ્યાં તેનો ઉપયોગ શરીરના કોષોના વિકાસ અને પ્રોટીન જેવા જટિલ ઘટકોના બંધારણમાં થાય છે. આ ક્રિયાને સ્વાંગીકરણ કહે છે.

૫૬. ORS નું પૂરું નામ આપી તેની ઉપયોગીતા જણાવો.
ઉત્તર: ORS નું પૂરું નામ Oral Rehydration Solution (ઓરલ રિહાઈડ્રેશન સોલ્યુશન) છે. ઝાડા-ઉલટી દરમિયાન શરીરમાંથી ઘટી ગયેલું પાણી અને જરૂરી ક્ષારોનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરી દર્દીનો જીવ બચાવવા તે ઉપયોગી છે.

૫૭. લાળગ્રંથિમાંથી સ્રવતો લાળરસ ખોરાક પર શું અસર કરે છે?
ઉત્તર: લાળરસ ખોરાકને ચીકણો અને પોચો બનાવે છે જેથી તે ગળામાં સહેલાઈથી ઉતરી શકે. વળી તે લાળરસ ખોરાકમાં રહેલા જટિલ સ્ટાર્ચનું સરળ શર્કરામાં પાચન કરે છે.

૫૮. અમીબાના કૂટપાદ (ખોટા પગ) નું કાર્ય શું છે?
ઉત્તર: અમીબાના કૂટપાદ તેને પાણીમાં હલનચલન કરવા માટે, પોતાનો આકાર બદલવા માટે અને આસપાસ રહેલા ખોરાકના કણોને ઘેરીને પકડવા માટે અત્યંત ઉપયોગી છે.

૫૯. અતિશય ચોકલેટ અને ગળી વસ્તુઓ ખાવાથી દાંત કેમ સડી જાય છે?
ઉત્તર: ચોકલેટ અને ગળી વસ્તુઓમાં શર્કરા વધુ હોય છે. જો ખાધા પછી મોં સાફ ન કરીએ તો બૅક્ટેરિયા આ શર્કરાને તોડીને મોંની અંદર હાનિકારક એસિડ મુક્ત કરે છે, જે દાંતના ઇનેમલ સ્તરને નુકસાન કરી સડો પેદા કરે છે.

૬૦. જીભ આપણને કઈ-કઈ રીતે ઉપયોગી છે?
ઉત્તર: જીભ આપણને ૧. સ્પષ્ટ વાતચીત કરવા (બોલવા) માં, ૨. ચાવતી વખતે ખોરાક સાથે લાળરસ ભેળવવામાં, ૩. ખોરાક ગળવામાં અને ૪. વિવિધ સ્વાદાંકુરો દ્વારા ખોરાકનો સ્વાદ પારખવામાં મદદરૂપ છે.

📝 વિભાગ E: સવિસ્તાર મુદ્દાસર ઉત્તરો (પ્રશ્નો ૬૧ થી ૭૫)

૬૧. મનુષ્યના પાચનતંત્રના મુખ્ય અંગો અને સહાયક પાચક ગ્રંથિઓ વિશે સવિસ્તાર વર્ણન કરો.
ઉત્તર: મનુષ્યનું પાચનતંત્ર સળંગ પાચનમાર્ગ અને સહાયક ગ્રંથિઓનું બનેલું છે:
• ૧. પાચનમાર્ગના અંગો: મુખગુહા (ખોરાક ગ્રહણ), અન્નનળી (ખોરાક વહન), જઠર (ખોરાક વલોવવો અને પ્રોટીન પાચન), નાનું આંતરડું (સંપૂર્ણ પાચન અને શોષણ), મોટું આંતરડું (પાણી શોષણ), મળાશય અને મળદ્વાર (મળત્યાગ).
• ૨. સહાયક ગ્રંથિઓ: લાળગ્રંથિ (લાળરસ સ્રવે), યકૃત (સૌથી મોટી ગ્રંથિ, પિત્તરસ સ્રવે), સ્વાદુપિંડ (સ્વાદુરસ સ્રવે). આ ગ્રંથિઓના પાચકરસો ખોરાકના જટિલ અદ્રાવ્ય ઘટકોને સરળ દ્રાવ્ય ઘટકોમાં ફેરવે છે.

૬૨. નાના આંતરડામાં થતી પાચનની અને શોષણની ક્રિયા સવિસ્તાર સમજાવો.
ઉત્તર: નાનું આંતરડું પાચનક્રિયાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે:
• પાચનક્રિયા: તે યકૃતના પિત્તરસ (ચરબી માટે), સ્વાદુપિંડના સ્વાદુરસ (કાર્બોદિત, ચરબી, પ્રોટીન માટે) અને આંત્રરસ મેળવે છે. અંતે કાર્બોદિત ગ્લુકોઝમાં, ચરબી ફેટી એસિડ-ગ્લિસરોલમાં અને પ્રોટીન એમિનો એસિડમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
• શૉષણક્રિયા: નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં રસાંકુરો (Villi) આવેલા હોય છે જે શોષણ સપાટી વધારે છે. રસાંકુરોની રુધિરકેશિકાઓ પાચિત ખોરાક શોષી રુધિરમાં ભેળવે છે.

૬૩. અમીબામાં ખોરાક ગ્રહણ અને પાચનની ક્રિયા આકૃતિના વર્ણન સાથે સવિસ્તાર સમજાવો.
ઉત્તર: અમીબા તળાવમાં રહેતું એકકોષી સૂક્ષ્મજીવ છે:
• અંતઃગ્રહણ: ખોરાકનો આભાસ થતાં અમીબા ખોટા પગ (કૂટપાદ) ફેલાવી ખોરાકને ઘેરી લે છે અને ગળી જાય છે. આ ખોરાક અન્નધાનીમાં જાય છે.
• પાચન અને મળત્યાગ: અન્નધાનીની અંદર પાચકરસો ઠલવાય છે જે ખોરાકને તોડી સરળ પદાર્થમાં ફેરવે છે. પાચિત ખોરાક શોષાય છે, જ્યારે અપાચિત કચરો કોષરસપટલ તૂટવા દ્વારા રસધાની વડે બહાર ફેંકાય છે.

૬૪. ઘાસ ખાતા પ્રાણીઓમાં (વાગોળનાર) પાચનતંત્રની રચના અને વાગોળવાની ક્રિયા સવિસ્તાર વર્ણવો.
ઉત્તર: વાગોળનાર પ્રાણીઓ (જેવા કે ગાય, ભેંસ) ની પાચન પદ્ધતિ અનોખી છે:
• આમાશય (Rumen): આ પ્રાણીઓ ઘાસ ઝડપથી ગળી જઈને જઠરના પ્રથમ ભાગ આમાશયમાં સંગ્રહ કરે છે, જ્યાં ખોરાક અર્ધપાચિત રહે છે જેને 'વાગોળ' (Cud) કહે છે.
• વાગોળવાની ક્રિયા: આ વાગોળ નાના ગોળકોના સ્વરૂપમાં મોંમાં પાછો આવે છે અને પ્રાણીઓ તે ચાવે છે જેને વાગોળવું કહે છે. સેલ્યુલોઝનું પાચન કરવા માટે અંધાંત્ર (Caecum) માં વિશિષ્ટ બેક્ટેરિયા મદદરૂપ બને છે.

૬ boomers. મનુષ્યના મોંમાં આવેલા વિવિધ પ્રકારના દાંતના નામ, સ્થાન, સંખ્યા અને કાર્યો કોષ્ટક સહિત સમજાવો.
ઉત્તર: મનુષ્યના જડબામાં નીચે મુજબ ચાર પ્રકારના દાંત હોય છે:
• ૧. છેદક દાંત (Incisors): કાપવા અને બચકું ભરવા માટે (કુલ ૮ દાંત).
• ૨. રાક્ષી દાંત (Canines): ચીરવા અને ફાડવા માટે (કુલ ૪ દાંત).
• ૩. અગ્રદાઢ (Premolars): ચાવવા માટે (કુલ ૮ દાંત).
• ૪. દાઢ (Molars): ભરડવા અને બારીક વાટવા માટે (કુલ ૧૨ દાંત).
AM, પુખ્ત મનુષ્યમાં કુલ ૩૨ દાંત આવેલા હોય છે જે ખોરાકને યાંત્રિક રીતે તોડી બારીક બનાવે છે.

૬૬. જીભના વિવિધ ભાગો પર આવેલા સ્વાદ પારખતા સ્વાદાંકુરોની પ્રવૃત્તિ આકૃતિના સંદર્ભ સાથે સમજાવો.
ઉત્તર: જીભ પર જુદા-જુદા સ્વાદ પારખવા માટે સ્વાદાંકુરોનું સ્થાન નક્કી હોય છે:
• ૧. ગળ્યો સ્વાદ: જીભના સાવ આગળના (અગ્ર) ટેરવા પર અનુભવાય છે.
• ૨. ખારો અને ખાટો સ્વાદ: જીભની બંને બાજુની ધારો પર અનુભવાય છે.
• ૩. કડવો સ્વાદ: જીભના સાવ પાછળના (કંઠ તરફના) તળિયે અનુભવાય છે.
પ્રવૃત્તિ કરવા માટે અલગ-અલગ દ્રાવણો (ખાંડ, મીઠું, લીંબુનો રસ અને કારેલાનો રસ) લઈ ટૂથપીકની મદદથી જીભના અલગ-અલગ ભાગ પર મૂકી અવલોકન કરી શકાય છે.

૬૭. જઠરનું કાર્ય અને તેની આકસ્મિક શોધ પાછળ રહેલી ઐતિહાસિક વૈજ્ઞાનિક વાર્તા સવિસ્તાર લખો.
ઉત્તર: જઠરના રહસ્યોની શોધ ૧૮૨૨માં આકસ્મિક રીતે થઈ:
• કેનેડિયન શિકારી એલેક્સીસ સેન્ટ માર્ટિનને પાંસળી પાસે ખૂબ જ નજીકથી બંદૂકની ગોળી વાગી. ગોળીએ જઠરમાં મોટું કાણું પાડી દીધું.
• અમેરિકન આર્મી ડૉક્ટર વિલિયમ બ્યુમોન્ટ દર્દી પાસે આવ્યા. તેમણે ઓપરેશન કરી જીવ તો બચાવ્યો પણ કાણું સદંતર પેક ન કરી શક્યા અને પટ્ટી બાંધી રાખી.
• ડૉ. બ્યુમોન્ટે પટ્ટી ખોલીને જઠરની લાઈવ પ્રવૃત્તિ જોઈ. તેમણે જોયું કે જઠર અંદર ખોરાક વલોવે છે, તેની દીવાલમાંથી પાચક પ્રવાહી (એસિડ) ઝરે છે અને પાચન પૂરું થયા પછી જ ખોરાક નાના આંતરડા તરફ જાય છે. આ રીતે વિજ્ઞાન જગતને જઠરના અસલી કાર્યોની ખબર પડી.

૬૮. દૂધિયા દાંત અને કાયમી દાંત વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો સવિસ્તાર સ્પષ્ટ કરો.
ઉત્તર: બંને દાંત વચ્ચે આ પ્રમાણે મુખ્ય ભિન્નતા છે:
• ૧. ઉદ્ભવકાળ: દૂધિયા દાંત શૈશવકાળ (બાળપણ) દરમિયાન બાળકના જન્મના થોડા મહિના પછી ઉગે છે. કાયમી દાંત દૂધિયા દાંત પડી ગયા પછી તેની પાછળ ઉગે છે.
• ૨. આયુષ્ય: દૂધિયા દાંત માત્ર ૬ થી ૮ વર્ષની ઉંમર સુધી જ રહે છે અને આપોઆપ પડી જાય છે. જ્યારે કાયમી દાંત આજીવન રહે છે (જો દાંતનો સડો ન થાય તો) અથવા તો છેક વૃદ્ધાવસ્થામાં પડે છે.
• ૩. સંખ્યા: બાળકના મોંમાં દૂધિયા દાંતની સંખ્યા સામાન્ય રીતે ૨૦ હોય છે, જ્યારે પુખ્ત મનુષ્યમાં કાયમી દાંતની કુલ સંખ્યા ૩૨ હોય છે.

૬૯. સ્ટાર્ચ પર લાળરસની પ્રક્રિયા ચકાસતો પ્રયોગ (રાંધેલા ચોખા અને ચાવેલા ચોખા) પદ્ધતિ અને તારણ સાથે વર્ણવો.
ઉત્તર:
• હેતુ: સ્ટાર્ચ પર લાળરસની પાચન અસર ચકાસવી.
• સાધનો: બે કસનળી (A અને B), રાંધેલા ચોખા (ભાત), ચાવેલા ચોખા, મંદ આયોડિન દ્રાવણ, પાણી, ડ્રોપર.
• પદ્ધતિ: કસનળી A માં એક ચમચી સાદા રાંધેલા ભાત નાખો. કસનળી B માં ૩-૫ મિનિટ સુધી મોંમાં બરાબર ચાવેલા રાંધેલા ભાત નાખો. બંનેમાં ૩-૪ મિલી પાણી ઉમેરી બરાબર હલાવો. હવે બંનેમાં આયોડિનના ૨-૩ ટીપાં નાખી અવલોકન કરો.
• અવલોકન: કસનળી A માં આયોડિન નાખતા દ્રાવણ ઘેરા ભૂરા-કાળા રંગનું બને છે (જે સ્ટાર્ચની હાજરી બતાવે છે). જ્યારે કસનળી B નો રંગ બદલાતો નથી.
• તારણ: ચાવવાના કારણે લાળરસ ભાતમાં ભળી ગયો હતો, જેણે સ્ટાર્ચનું સરળ શર્કરામાં પાચન કરી નાખ્યું હોવાથી B માં સ્ટાર્ચ ગેરહાજર રહ્યો.

૭૦. પિત્તાશય, સ્વાદુપિંડ અને લાળગ્રંથિમાંથી ઝરતા પાચકરસો અને તેમના વિશિષ્ટ કાર્યો સમજાવો.
ઉત્તર: આ ત્રણેય ગ્રંથિઓ ખોરાક પચાવવામાં નીચે મુજબ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે:
• ૧. લાળગ્રંથિ (Salivary Glands): તે મુખમાં લાળરસ સ્રવે છે જે સ્ટાર્ચ જેવા જટિલ કાર્બોદિતને સરળ શર્કરામાં ફેરવે છે.
• ૨. યકૃત (પિત્તાશય - Gallbladder): યકૃતમાંથી નીકળતો પિત્તરસ પિત્તાશયમાં સંગ્રહાય છે જે નાના આંતરડામાં જઈ ચરબીના કણોનું સરળ પાચન કરે છે.
• ૩. સ્વાદુપિંડ (Pancreas): તે સ્વાદુરસ સ્રવે છે, જે કાર્બોદિત, ચરબી અને પ્રોટીન ત્રણેય ઘટકો પર એકસાથે રાસાયણિક કાર્ય કરી તેમને સાવ સરળ દ્રાવ્ય સ્વરૂપોમાં રૂપાંતરિત કરે છે.

૭૧. ઝાડા (Diarrhoea) ની પરિસ્થિતિ અને તેના જીવલેણ લક્ષણો બચાવના ઉપાયો સહિત સવિસ્તાર લખો.
ઉત્તર: ઝાડા એ પાચન માર્ગનો સામાન્ય પણ ગંભીર વિકાર છે:
• લક્ષણો અને કારણો: પેટમાં ચેપ (Infection), ફૂડ પોઇઝનિંગ અથવા અપચાને કારણે પાણી જેવો પાતળો મળ વારંવાર નિકાલ પામે છે. આનાથી શરીરમાંથી પાણી અને ક્ષારો અતિશય ઘટી જાય છે (Dehydration), જે બાળકોમાં જીવલેણ બની શકે છે.
• ઉપાયો: ૧. ઝાડાને ક્યારેય અવગણવા નહીં. ૨. ડૉક્ટર પાસે જતા પહેલાં દર્દીને પુષ્કળ ઉકાળીને ઠંડા કરેલા પાણીમાં ચપટી મીઠું અને ખાંડ ઓગાળીને આપવું જોઈએ (ORS સોલ્યુશન).

૭૨. પાચનતંત્ર તંદુરસ્ત રાખવા અને દાંતનો સડો અટકાવવા માટે દૈનિક જીવનમાં કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જોઈએ?
ઉત્તર: સ્વસ્થ શરીર અને પાચન માટે નીચેની બાબતો અત્યંત જરૂરી છે:
• ૧. જમ્યા પછી હંમેશા ચોખ્ખા પાણીથી મોં અને દાંત બરાબર સાફ કરવા જોઈએ.
• ૨. દિવસમાં ઓછામાં ઓછું બે વાર બ્રશ, દાતણ અથવા વિશિષ્ટ દોરી (દંત બાલ) નો ઉપયોગ કરી બે દાંત વચ્ચે ફસાયેલો સડો દૂર કરવો.
• ૩. ગંદી આંગળીઓ કે ધોયા વગરના શાકભાજી-ફળો ક્યારેય મોંમાં નાખવા જોઈએ નહીં.
• ૪. અતિશય ગળી વસ્તુઓ, બજારના પડીકા અને જંક ફૂડ ખાવાનું ટાળવું જોઈએ જેથી પેટ અને દાંત બંને તંદુરસ્ત રહે.

૭૩. શું આપણે માત્ર કાચા, પાંદડાવાળા શાકભાજી કે ઘાસ ખાઈને આજીવન અસ્તિત્વ ટકાવી શકીએ છીએ? ચર્ચા કરો.
ઉત્તર: ના, મનુષ્ય માત્ર કાચા પાંદડાવાળા શાકભાજી કે ઘાસ પર જીવી શકે નહીં:
• શાકભાજી અને મુખ્યત્વે ઘાસમાં 'સેલ્યુલોઝ' નામનું અત્યંત જટિલ કાર્બોદિત પુષ્કળ માત્રામાં હોય છે.
• મનુષ્યના પાચનતંત્રમાં આ સેલ્યુલોઝનું પાચન કરી શકે તેવા કોઈ વિશિષ્ટ બેક્ટેરિયા કે ઉત્સેચકો હોતા નથી, તેથી તે પચ્યા વગર જ બહાર નીકળી જાય છે અને આપણને કોઈ ઉર્જા મળતી નથી.
• વળી, કાચા શાકભાજીમાંથી શરીરને જરૂરી એવા બધા જ પોષક તત્ત્વો (જેવા કે પૂરતી ચરબી, પ્રોટીન) યોગ્ય માત્રામાં મળતા નથી. તેથી આહારમાં રાંધેલો અનાજ, દાળ અને અન્ય સમતોલ ખોરાક લેવો જ પડે.

૭૪. બકરીના દૂધની પાચનક્ષમતા ગાયના દૂધની સરખામણીમાં શા માટે અને કેવી રીતે વધુ સરળ છે? સવિસ્તાર સમજાવો.
ઉત્તર: આયુર્વેદિક અને આધુનિક વિજ્ઞાન મુજબ બકરીનું દૂધ શ્રેષ્ઠ પથ્ય આહાર છે:
• ગાયના દૂધમાં રહેલી ચરબીના કણો કદમાં થોડા મોટા અને જટિલ રાસાયણિક કડીઓથી જોડાયેલા હોય છે, જેને પચાવવામાં નાના આંતરડાના પાચકરસોને વધુ શ્રમ પડે છે.
• બકરીના દૂધમાં રહેલી ચરબીના કણો ખૂબ જ સૂક્ષ્મ અને અત્યંત સરળ હોય છે. તેના નાના કદના કારણે હોજરી અને આંતરડામાં તેનું પાચન ઝડપથી અને હલકું થાય છે. આથી બીમાર વ્યક્તિ કે નવજાત બાળકો માટે બકરીનું દૂધ પાચનમાં સૌથી ઉત્તમ અને ગુણકારી માનવામાં આવે છે.

૭૫. ખોરાકના જટિલ ઘટકોનું સરળ પદાર્થોમાં રૂપાંતર પામતી સંપૂર્ણ પાચનની રાસાયણિક પેદાશોનું વિશ્લેષણ કરો.
ઉત્તર: પાચનનળીના અંતે જટિલ ઘટકો તૂટીને નીચે મુજબના રાસાયણિક સરળ પદાર્થોમાં ફેરવાય છે જે શરીર સીધા રુધિરમાં શોષી શકે છે:
• ૧. જટિલ કાર્બોદિત (સ્ટાર્ચ): તેનું સંપૂર્ણ પાચન થઈને તે સૌથી સરળ મોનોસેકેરાઇડ શર્કરા એટલે કે ગ્લુકોઝ (Glucose) માં ફેરવાય છે.
• ૨. જટિલ ચરબી (Fats): ચરબીના જટિલ અણુઓ તૂટીને ફેટી એસિડ (Fatty acid) અને ગ્લિસરોલ (Glycerol) બને છે.
• ૩. જટિલ પ્રોટીન (Proteins): પ્રોટીનની પેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ તૂટીને સૌથી નાની કડી એટલે કે એમિનો એસિડ (Amino acids) માં રૂપાંતરિત થાય છે. આ તમામ સરળ પેદાશો રસાંકુરો દ્વારા શોષાઈને કોષો સુધી પહોંચે છે.

📢 અમારા શૈક્ષણિક વોટ્સએપ ગ્રુપમાં જોડાઓ

નવા અભ્યાસક્રમ (NEP 2020) ના આવા જ રસપ્રદ મટેરિયલ્સ, ક્વિઝ કોડ્સ અને તમામ પ્રકારના શૈક્ષણિક પત્રકો સૌથી પહેલા સીધા તમારા મોબાઇલમાં મેળવવા માટે નીચે આપેલા લીલા બટન પર ક્લિક કરીને આજે જ અમારા ગ્રુપમાં જોડાવો.

🟢 Follow this link to join my WhatsApp group

✍️ CREATED BY - RITESH SARAIYA (ARUNOGYAN)

🔔

અમારા બ્લોગને ફોલો કરો!

નવા નવા શૈક્ષણિક મટેરિયલ્સ, વાર્ષિક આયોજન, પ્રશ્નબેંક, લાઈવ ક્વિઝ કોડ અને તમામ પરીક્ષા માટે ઉપયોગી લેટેસ્ટ શૈક્ષણિક ફાઇલો સીધી તમારા મોબાઇલમાં મેળવવા માટે આજે જ અમારા બ્લોગ ARUNOGYAN ને ફોલો (Subscribe) કરો.

🔵 હમણાં જ ફોલો કરો (Follow)