standard 8, science, chapter - 2, suxam jivo- mitra ane shatru, material with 25 marks test paper , save and download, dhoran -8,vignan ,vigyan

ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન - પ્રકરણ ૨: સૂક્ષ્મજીવો: મિત્ર અને શત્રુ | ARUNOGYAN

ARUNOGYAN

🙏 આદરણીય શિક્ષક મિત્રો અને સ્નેહી વિદ્યાર્થીઓને સપ્રેમ નમસ્કાર,

અહીં ધોરણ ૮ વિજ્ઞાનના પ્રકરણ ૨ "સૂક્ષ્મજીવો: મિત્ર અને શત્રુ" નું સ્માર્ટ અભ્યાસ મટીરીયલ અને ૨૫ ગુણની એકમ કસોટી પ્રશ્નપત્ર તૈયાર કરવામાં આવેલ છે. આપ આ મટીરીયલ કે પેપરને એક જ ક્લિકમાં અલગથી 1 Page PDF સ્વરૂપે સેવ કરી પ્રિન્ટ કરી શકશો. આશા છે કે આ સાધન આપના શૈક્ષણિક કાર્યમાં ખૂબ ઉપયોગી નીવડશે.

📱 વોટ્સએપ ગ્રુપમાં જોડાઓ 🌐 બ્લોગ ફોલો કરો

૧. સૂક્ષ્મજીવો એટલે શું? અને તેના મુખ્ય સમૂહો

🔬 સૂક્ષ્મજીવો (Microorganisms) ની વ્યાખ્યા:

જે સજીવોને આપણે ઉઘાડી આંખો વડે જોઈ શકતા નથી, માત્ર માઈક્રોસ્કોપ (સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર) વડે જ જોઈ શકાય છે, તેને સૂક્ષ્મજીવો કહે છે.

🧫 સૂક્ષ્મજીવોના મુખ્ય ૪ વર્ગો:

૧. બેક્ટેરિયા (Bacteria): દા.ત. લૅક્ટોબાસિલસ, રાઈઝોબિયમ.
૨. ફૂગ (Fungi): દા.ત. બ્રેડ મોલ્ડ, પેનિસિલિયમ, એસ્પરજિલસ.
૩. પ્રોટોઝોઆ (Protozoa - પ્રજીવ): દા.ત. અમીબા, પેરામિશિયમ, પ્લાઝમોડિયમ.
૪. લીલ (Algae): દા.ત. સ્પાયરોગાયરા, ક્લેમિડોમોનાસ.

🦠 વાયરસ (Virus) વિષે વિશેષ માહિતી:

વાયરસ પણ સૂક્ષ્મદર્શી હોય છે, પરંતુ તે અન્ય સૂક્ષ્મજીવો કરતાં ભિન્ન છે. તે માત્ર યજમાન કોષમાં (વનસ્પતિ, પ્રાણી કે બેક્ટેરિયા) જ પ્રજનન કરે છે. કોરોના, ઈન્ફલુએન્ઝા, શરદી, પોલિયો, અછબડા વાયરસથી થાય છે.

૨. મિત્રચારી સૂક્ષ્મજીવો (Friendly Microorganisms)

🥛 ૧. દહીં અને બ્રેડ બનાવવામાં:

દહીં બનાવટ: લૅક્ટોબાસિલસ (Lactobacillus) નામના બેક્ટેરિયા દૂધનું દહીંમાં રૂપાંતર કરે છે.
બ્રેડ/કેક બનાવટ: ઈસ્ટ (Yeast) ઝડપથી પ્રજનન કરી શ્વસન દરમિયાન કાર્બન ડાયોક્સાઈડ (CO2) વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે, જેથી કણક ફૂલે છે.

🍷 ૨. વ્યાપારી અને ઔષધીય ઉપયોગ (Commercial & Medicinal Uses):

આથવણ (Fermentation): ઈસ્ટ દ્વારા શર્કરાનું આલ્કોહોલમાં રૂપાંતર કરવાની ક્રિયાને આથવણ કહે છે. (શોધક: લુઈ પાશ્ચર - ૧૮૫૭).
એન્ટિબાયોટિક્સ (Antibiotics): બીમારી પેદા કરતા સૂક્ષ્મજીવોને નષ્ટ કરતી દવાઓ. દા.ત. પેનિસિલિન (શોધક: એલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમિંગ - ૧૯૨૯), સ્ટ્રેપ્ટોમાયસિન.
રસી (Vaccine): શરીરમાં મૃત કે નિષ્ક્રિય સૂક્ષ્મજીવો દાખલ કરી એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરાવવાની પદ્ધતિ. શીતળાની રસીના શોધક: એડવર્ડ જેનર (૧૭૯૮).

🌱 ૩. જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો:

રાઈઝોબિયમ બેક્ટેરિયા અને નીલહરિત લીલ વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરી જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે. આથી તેમને જૈવિક નાઈટ્રોજન સ્થાપક કહે છે.

૩. હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવો અને રોગો (Harmful Microorganisms)

🦟 ૧. રોગવાહકો અને મનુષ્યમાં રોગો:

રોગ પેદા કરતા સૂક્ષ્મજીવોને પેથોજન્સ (Pathogens) કહે છે. એક સંક્રમિત વ્યક્તિમાંથી બીજી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં હવા, પાણી કે ખોરાક દ્વારા ફેલાતા રોગોને ચેપી રોગો કહે છે.

મલેરિયા: માદા એનોફિલિસ મચ્છર (પ્લાઝમોડિયમ પ્રજીવનું વહન કરે છે).
ડેન્ગ્યુ: માદા એડિસ મચ્છર (ડેન્ગ્યુ વાયરસનું વહન કરે છે).
ઝેરી ખોરાક (Food Poisoning): ખોરાક પર સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઝેરી પદાર્થો ઉત્પન્ન થવાથી ખોરાક વિષાક્ત બને છે.

૪. ખોરાકની જાળવણીની પદ્ધતિઓ (Food Preservation)

પદ્ધતિ	રીત અને વિગત	ઉદાહરણ
૧. રાસાયણિક પદ્ધતિ	સોડિયમ બેન્ઝોએટ અને સોડિયમ મેટાબાયસલ્ફાઈટ પ્રિઝર્વેટિવ્સ ઉમેરવામાં આવે છે.	જામ, સરબત
૨. મીઠા દ્વારા જાળવણી	બેક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ અટકાવવા મીઠાનું આવરણ ચડાવવું.	કેરી, આમળા, માંસ, માછલી
૩. ખાંડ દ્વારા જાળવણી	ભેજનું પ્રમાણ घटाડી બેક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ અટકાવે છે.	જેલી, જામ, મુરબ્બો
૪. તેલ અને સરકા દ્વારા	બેક્ટેરિયા તેલ કે સરકા (વિનેગર) ની હાજરીમાં જીવી શકતા નથી.	અથાણાં, શાકભાજી
૫. પાશ્ચરાઇઝેશન (Pasteurisation)	દૂધને 70°C તાપમાને 15 થી 30 સેકન્ડ ગરમ કરી તુરંત ઠંડુ કરી સંગ્રહવાની ક્રિયા (શોધક: લુઈ પાશ્ચર).	પેકેટવાળું દૂધ

૫. નાઇટ્રોજન ચક્ર (Nitrogen Cycle)

🔄 નાઇટ્રોજન ચક્રના મુખ્ય તબક્કા:

વાતાવરણમાં ૭૮% નાઇટ્રોજન વાયુ છે. વનસ્પતિ સીધો નાઇટ્રોજન લઈ શકતી નથી.

સ્થાપન: રાઈઝોબિયમ બેક્ટેરિયા, નીલહરિત લીલ અને વીજળીના ચમકારા દ્વારા નાઇટ્રોજન સંયોજનો બને છે.
વપરાશ: વનસ્પતિ મૂળ દ્વારા નાઇટ્રોજન સંયોજનો શોષી પ્રોટીન બનાવે છે, જે પ્રાણીઓ ખાય છે.
પુનઃ ચક્રણ: ઉત્સર્જન કે મૃત્યુ બાદ બેક્ટેરિયા/ફૂગ નાઇટ્રોજન યુક્ત કચરાને વાયુરૂપ નાઇટ્રોજનમાં ફેરવી વાતાવરણમાં મુક્ત કરે છે. આમ વાતાવરણમાં નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે છે.

શાળાનું નામ: __________________________________

એકમ કસોટી - ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન | પ્રકરણ ૨: સૂક્ષ્મજીવો: મિત્ર અને શત્રુ

તારીખ: ____/____/૨૦૨૬ કુલ ગુણ: ૨૫ સમય: ૧ કલાક વિદ્યાર્થીનું નામ: ___________________________

વિભાગ A: નીચે આપેલા પ્રશ્નોના માગ્યા મુજબ ઉત્તર આપો. (કુલ ગુણ: ૦૫)

પ્રશ્ન ૧. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી લખો: [૦૩ ગુણ]
૧. દૂધમાંથી દહીં બનાવવા માટે કયા બેક્ટેરિયા જવાબદાર છે?

(A) રાઈઝોબિયમ (B) લૅક્ટોબાસિલસ (C) ઈસ્ટ (D) સ્પાયરોગાયરા

૨. પેનિસિલિન એન્ટિબાયોટિકની શોધ કયા વૈજ્ઞાનિકે કરી હતી?

(A) લુઈ પાશ્ચર (B) એડવર્ડ જેનર (C) એલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમિંગ (D) રોબર્ટ કોચ

૩. મલેરિયા થવા માટે જવાબદાર પ્રજીવનું વહન કયો મચ્છર કરે છે?

(A) માદા એનોફિલિસ (B) માદા એડિસ (C) ઘરમાખી (D) વાંદો

પ્રશ્ન ૨. યોગ્ય શબ્દ વડે ખાલી જગ્યા પૂરો: [૦૨ ગુણ]
૧. ઈસ્ટનો ઉપયોગ _______________ ના ઉત્પાદનમાં થાય છે. (આલ્કોહોલ / વિનેગર)
૨. દૂધને 70°C તાપમાને 15 થી 30 સેકન્ડ ગરમ કરી તુરંત ઠંડુ કરવાની ક્રિયાને _______________ કહે છે.

વિભાગ B: નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો. (કોઈપણ ૩) (કુલ ગુણ: ૦૬)

૧. સૂક્ષ્મજીવોના મુખ્ય ચાર વર્ગો કયા કયા છે?
૨. એન્ટિબાયોટિક્સ (પ્રતિજૈવિકો) એટલે શું?
૩. ચેપી રોગો એટલે શું? બે ઉદાહરણ આપો.
૪. નાના બાળકોને રસી શા માટે આપવામાં આવે છે?

વિભાગ C: ટૂંકનોંધ અને તફાવત લખો. (કોઈપણ ૨) (કુલ ગુણ: ૦૮)

૧. તફાવત આપો: લીલ અને ફૂગ. [૦૪ ગુણ]
૨. ટૂંકનોંધ લખો: ખોરાકની જાળવણીની મુખ્ય પદ્ધતિઓ વિશે ટૂંકમાં લખો. [૦૪ ગુણ]
૩. વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો: દૂધવાળા ભાઈ પાસેથી લાવેલ પેકેટનું દૂધ ઉકાળ્યા વગર પણ વાપરી શકાય છે. [૦૪ ગુણ]

વિભાગ D: નીચે આપેલા પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર આપો. [૩ ગુણના ૨ પ્રશ્નો] (કુલ ગુણ: ૦૬)

૧. મિત્રચારી સૂક્ષ્મજીવો: સૂક્ષ્મજીવો આપણા રોજિંદા જીવનમાં, ઔષધ નિર્માણમાં અને કૃષિક્ષેત્રે કઈ રીતે ઉપયોગી છે તે વિગતવાર સમજાવો. [૦૩ ગુણ]
૨. નાઇટ્રોજન ચક્ર: વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન અને નાઇટ્રોજન ચક્રના મુખ્ય તબક્કાઓ ફ્લોચાર્ટ/મુદ્દા સ્વરૂપે સમજાવો. [૦૩ ગુણ]

Search This Blog

ARUNOGYAN